Düşünceden Uzaklaşan Eğitimimiz ve Düşüncenin Araçları

Edebi Eserlerde Figürler Düzlemi ve Derin Yapı

Metinler Üç Farklı Dünyayı Yansıtır

ATATÜRK’Ü DUYMAK

Ulu rüzgar esmedikçe

Yaşamak uyumak gibi

Kişi ne zaman dinç:

Dalgalanırsa bayrak, bayrak gibi.

Behçet NECATİGİL

BİR METNE DÖRT TEMEL YAKLAŞIM

BİR METİN yahut EDEBİ ESER LİSE VE ÜNİVERSİTE DÜZEYİNDE NASIL İNCELENMELİ?

Anne-Marie ALBİSSON

Türkçeye Uyarlama: Rıza Filizok- Safiye Akdeniz

Yazıyı okumak için:…….TIKLAYINIZ

Metin Analizi: Yüzeysel Yapı

Rıza Filizok

HİKAYELERDE HAL DÖNÜŞÜMLERİ

KATEGORİ (Fr. Catégorie, Tr. Ulam, Ar. Makule)

Rıza Filizok

Bilim ve sanat dünyasında kullanılan bazı terimler, başlı başına bir bilgi kaynağıdırlar. Böyle kelimeler, bizden özel bir dikkat isterler.  Altın terimler diyebileceğimiz bu kelimelerin sayıları çok değildir, bir kültür dilinde onların sayısı  yüzü bulmaz. Buna karşılık düşünce tarihinde, bilim tarihinde çok sık karşımıza çıkarlar. Bu terimlerin her birini birer düşünme merkezi olarak kabul etmek gerekir.

Bu terimlerden birisi de « kategori »dir. Felsefecilerin ortaya koyduğu kategoriler, aslında insan düşüncesinin nesneyi kavrama biçimleridir. Daha ilk çağlarda yapılmış olan bu sınıflandırmalar mükemmellikleriyle hayranlık uyandırıcıdır. Günümüzde bunlara ilâve edebileceğimiz çok az şey vardır.

Kategori anlayışı her  felsefe anlayışına göre değişik olmuştur. Aristote’dan sonra kategori,  zihindeki nesnelerin sıralanmasında en genel olan cinslerin herbiri anlamında kullanılmıştır : Meselâ,  zaman ve mekân kategoridirler. Kategori genel bir biçimde “düşüncelerin ya da gerçek varlıkların bir basamaklandırma düzeni içinde  ve bir sistematik bakışa göre  sıralanması sonucunda ortaya çıkan en üst sınıflar” olarak tanımlanabilir.

Fisagorcular 10 sayısını kutsal kabul ettiklerinden karşılıklarıyla birlikte on kategori tespit etmişlerdi:

1) Sonlu-sonsuz (le déterminé-l’indéterminé),

2) Tek-çift ( l’impair-le pair),

3) Birlik-çokluk ( l’unité-la pluralité),

4) Sağ-sol ( le droit-le gauche),

5) Erkek-dişi ( le mâle-la femelle),

6) Sükûn-hareket ( le repos-le mouvement),

7) Doğru-eğri ( le droit-le courbe),

Aydınlık-karanlık ( la lumière-les ténèbres),

9) Hayır-şer ( le bien-le mal),

10) Kare-kare olmayanlar.

Aristo’da kategoriler “varlık için söylenilen her şey, varlığa yükletilen şekillerdir; ve bunların olabilen, ilk ve başka bir şeye döndürülemeyen türleri” dir. Aristo  bir gramerci metoduyla bunların bir listesini yapmıştır. Bunlar varlıkların en yüce cinsleridir. Bunlardan birincisi maddesel tasarımlara, diğer dokuzu ise soyut tasarımlara aittir. Bu nedenle ikincilerin hepsi ilinekdirler (accident, araz):

1)Öz, Töz (kuş, çocuk gibi) ;

2) Nicelik (üç ay gibi);

3) Nitelik (uzun, şekerci gibi);

4) Görelik (relation) (iki kat, yarım gibi);

5) Yer (lieu) (evde, okulda gibi);

6) Zaman (bugün, yarın gibi);

7) Duruş (attitude) (ayakta, uzanmış gibi.);

İyelik (possession) (elbiseli, silâhlı gibi);

9) Tutku, edilgi, (utanmış, yorgun gibi);

10) Fiil, etki (Action) (yaşıyor, okuyor gibi).

Sadece bu listeyi göz önünde bulundurarak, bir nesne hakkında doğru dürüst bir fikir edinebilir, bu nesneyi anlatabiliriz. Bu açıdan bakıldığında bu on kategori, ifade etme sanatının, yazma sanatının da hareket noktasıdır. Bir şeyi tam anlatmanın bu on kategoriyi göz önünde bulundurmaktan daha kısa bir yolu olduğu düşünülebilir mi?

Kategori genel olarak günlük dilde aynı çeşitten nesneler, insanlar sınıfı manasına gelir.

Diğer taraftan bir bilimin kullandığı en genel kavramlara da kategori denir. Bir kavramın her bilim dalında çok özel terim değerleri kazandığını unutmamak gerekir. Bir örnek olarak bu kavramın dil biliminde kazandığı farklı anlamları görelim:

Dil biliminde kategori, seçme ekseninde toplanan elemanlar kümesine tekabül eder. Geleneksel gramerde ise  sözün (discours)  çeşitli sınıflara ayrılmasını ifade eder, bu sınıflara da gramer kategorileri adı verilir.

Dönüşümcü dil biliminde kullanılan kısaltılmış sembollerin herbiri bir kategoriyi gösterir: SN, Sprép., SV birer kategoridir.

Daha dar bir anlamda gramatikal kategori, “morphème” yahut belirti “marque”  vasıtasıyla ifade edilen bir kavramı gösterir. Bu gramatikal kategoriler isim olsun, sıfat olsun, fiil olsun türleri daha ayrıntılı bir düzeyde ifade ederler. Sayı (tekil, çoğul), cins ( erkek, dişi, yansız), belirlilik (belirli,belirsiz) isim kategorileri olarak düşünülmüştür; zaman ( belli bir noktaya göre bir hareket hangi “an”a yerleştirilmiştir?), kip (mode) (gerçekleştirilmesi mümkün bir hareket midir, yahut sadece düşünülmüş, tasarlanmış bir hareket midir?),  görünüş (Aspect) yahut safha (phase) (bitmiş yahut tamamlanmış bir hareket midir, devam etmekte olan bir hareket midir yoksa henüz başlamamış bir hareket midir? ) fiil kategorileridir; derece (degré) ( artıklık derecesi, üstünlük derecesi) genellikle sıfata bağlanmış bir kategoridir. “Belirti”ler (les marques) bu kategorilerin temsilcileridir, onlar bir “lexème”le birleşir ve  bu ortaklık sonunda ortaya çıkan unsur artık (sözlük birim/lexème+ gramatikal belirti) bir “sınıf”a (fiil, isim yahut sıfat) aittir.

Nesneleri ait oldukları temel kategorileri içinde kavramak, bizi sistemli bir anlamaya ulaştırır. Bunun dışındaki bilgiler, sonbahar rüzgarının savurduğu yapraklar gibi dağınık ve karışıktır.

İNSANLIĞIN ÜÇ İLETİŞİM ÇAĞI*

Derleyen:Rıza Filizok

İnsanlık üç farklı iletişim çağı yaşamıştır. Bu çağlar, art zamanlı olmakla birlikte eş zamanlı olarak da yan yana bulunabilirler:

1) Söz-küre Devri (La logosphère) : Bu çağda iletişim kişiler arasında gerçekleşir. Bu aynı zamanda ilâhiyat çağı, görünmez otoritenin hükümranlık çağıdır. İnsanlık, ilâhî sözün nakledicisidir.

2) Harf-küre Devri ( La graphosphère) : Bu basım, matbaa devridir. Söyleyenin “yazar” olduğu devirdir. Ortaya hürriyet, icat ve yaratma kavramları çıkar. Bu devir birincisinin karşıtıdır, aklı sembolize eder. Akla uygun olmayanın yerini akıl (raison) alır.

3) Görsel-işitsel-küre Devri (La vidéosphère) : Bu görüntü çağıdır. Kitap, gözden düşmüştür. Görünebilir şeyler ve gösteri grupları, TV, fotoğraf, sinema yükselen değer olmuştur. Aktif düşünce, yerini pasif etkilenmeye bırakmıştır.

İletişim önce sözlü idi, sonra yazılı oldu (kitap, telgraf). Sonra sesli oldu (telefon, radyo). Daha sonra fotoğraflı, görsel-işitsel oldu. En nihayet sayısal oldu (yeni telefon ve bilgi-işlem).

Bugün çoklu medya ile üç çağ, karışım halinde eş zamanlı olarak birlikte yaşanmaktadır. Aynı şahıs üç devri aynı zamanda yaşayabilmektedir. Doğu dünyası genelde yazı dönemini, Avrupa, basım dönemini, Amerika ekran dönemini yaşamaktadır. “Sayısal” teknikler sayesinde günümüzde görüntüler, sesler, metinler tek bir kaynakta toplanabilmektedir. Bu kaynaklar, kolayca ve eş zamanlı olarak yayılabilmektedir. Çağımızda kütüphene kavramı değişmiştir: Artık  “sayısal” kütüphaneler doğmuştur.

_______________________________

*Yararlanılan kaynak:http://balafrej.com.lamia/communication.htm, (Mlle Zizi)

Bahar DERVİŞCEMALOĞLU

GÖSTERGEBİLİMDE “EKLEMLİLİK” (ARTICULATION) KAVRAMI

Göstergebilimsel düzgüler (codes), yapılarının ya da “eklemlilik”lerinin karmaşıklığı içerisinde çeşitlilik gösterirler. Göstergebilimciler tarafından “düzgünün yapısı”nı ifade etmek için kulanılan “eklemlilik” terimi, André Martinet’nin yapısal dilbiliminden alınmıştır. Bu terimin göstergebilimdeki kullanımı daha çok yük vagonlarının birbirine eklemlenebilmesine benzer şekilde, yani birbirine bağlanmış olan ayrılabilir parçalara sahip olma anlamında kullanılır. Pierre Guiraud, göstergebilimsel eklemliliği şöyle tamamlar: “Bir bildiri (message), anlamlı birimlere bölünebildiğinde eklemlidir. “Anlamlı” oluş, elbette ki her türlü göstergebilimsel kendiliklerin (entity) varolma koşuludur. Mesela yol panolarındaki kamyon, tekerlekler, şasi, sürücü yeri gibi bölümlere ayrışabilir. Ama bu öğelerin varlığı ya da yokluğu göstergenin değerini etkilemez. Oysa ceket giyinmemek ya da yerine kazak giyinmek, bir giysi takımının anlamını değiştirir.” Sözlü dil modelinden hareketle, eklemli bir düzgünün daha geniş anlamlı birleşimler ortaya koymak için kullanılabilen sözdizimsel (syntactical) kurallarla birlikte temel birimlerden oluşan bir “sözcük dağarcığı” (vocabulary) vardır. “Çift eklemlilik”e (double articulation) sahip göstergebilimsel bir düzgü (tıpkı sözlü dilde olduğu gibi) iki soyut yapısal düzeyde çözümlenebilir: Daha yüksek bir düzey “birinci eklemlilik” (first articulation), daha düşük bir düzey ise “ikinci eklemlilik” (second articulation) düzeyi olarak adlandırılır. Yol panosundaki göstergede ikinci eklemlilik yoktur ancak eklemliliğin hiç olmadığı da söylenemez, sadece birinci eklemliliğe sahip olduğu söylenebilir.

Birinci eklemlilik düzeyinde dizge, mevcut olan “en küçük anlamlı birimler”den oluşur. (Mesela bir dildeki biçimbirimler (morphemes) ve kelimeler) Bu eklemlilik düzeyine dilde, “gramatikal düzey” denir. Bu düzeydeki anlamlı birimler, her biri bir gösteren ve gösterilenden oluşan eksiksiz göstergelerdir.

İkinci eklemlilik düzeyinde, göstergebilimsel bir düzgü, tek başına anlam taşımayan “en küçük işlevsel birimler”e bölünebilir. (Mesela konuşmadaki sesbirimler (phonemes) ve yazıdaki yazıbirimler (graphemes)) Tamamen ayrımsal (differential) ve yapısal olan bu birimler, düzgüdeki yinelenebilen özelliklerdir. Bunlar tek başlarına birer gösterge değildir. (Bu küçük birimlerin anlamlı göstergeler haline getirilmesi için düzgünün mutlaka birinci eklemlilik düzeyinin olması gerekir) Bu küçük birimler, bir şeye işaret etmeyen gösterge öğeleridir. Her iki düzeyi de içeren bir düzgüde, bu küçük birimlerin işlevi, en küçük anlamlı birimleri ayırt etmektir. Mesela dildeki /k/, /b/, /s/ sesbirimleri, ikinci eklemliliğin öğeleridir ve bunların işlevi, dilin birinci eklemlilik düzeyinin öğeleri olan /kel/, /bel/, /sel/ gibi kelimeleri birbirinden ayırt etmektir. Dildeki ikinci eklemlilik düzeyi, görüldüğü gibi, sesbilimsel (phonological) bir düzeydir.

Göstergebilimsel düzgüler ya tek eklemli ya çift eklemli ya da eklemsizdir. Çift eklemlilik (double articulation), göstergebilimsel bir düzgünün, az sayıda birim kullanarak sayısız anlamlı birleşimler oluşturmasına olanak tanır. Sınırlı sayıda öğelerin sınırsız kullanımı, “göstergebilimsel ekonomi” olarak adlandırılır. Hjelmslev, çift eklemliliği, dilin temel ve tanımlayıcı bir özelliği olarak görmüştür. Çift eklemlilik, büyük ölçüde dilin yaratıcı ekonomisine katkı sağlar. Dil, az sayıda gösterge kullanan, fazlasıyla ekonomik bir göstergebilimsel dizgedir. Dilsel ekonomi, öğrenmeyi ve hatırlamayı kolaylaştırır. Yaratıcılık açısından dil, sınırsız biçimde üretkendir. Mesela bir dilde 40-50 civarında ikinci eklemlilik öğesi yani sesbirim bulunabilir ancak bunlardan yüzbinlerce cümle üretilebilir. Sonuçta Noam Chomsky’nin belirttiği gibi, dilin yaratıcı ekonomisi bize, daha önce hiç karşılaşmadığımız sonsuz sayıda cümle üretme olanağını verir.

John Lyons’a göre “ikilik” (duality), aynı zamanda “nedensizlik”le ilişkilidir. Eğer her sesbilimsel öğeyle anlamı arasında bazı açılardan -ister uzlaşımsal isterse doğal- ikonik bir bağıntı bulunsaydı, sesbilimsel öğeleri birbirleriyle birleştirme olanağı oldukça kısıtlanırdı. Roman Jacobson’a göre ise dilsel birimlerin birleştirilmesinde artan bir özgürlük derecesi söz konusudur. Mesela ayırıcı özelliklerin sesbirimlerle birleştirilmesinde, birey-konuşucunun özgürlüğü sıfırdır, çünkü düzgü (code), söz konusu dilde kullanılabilecek bütün  olanakları zaten belirlemiştir. Sesbirimleri kelimelerle birleştirirken de özgürlük sınırlıdır. Kelimelerle cümle oluştururken ise konuşucu daha az sınırlanmıştır. Nihayetinde cümlelerin sözcelerle (utterance) birleştirilmesinde birey-konuşucunun özgürlüğü artar ve böylece yeni bağlamlar yaratabilir. Jacobson’un da belirttiği gibi, cümle düzeyinin ötesinde bile, kelimeleri kullanma şeklimiz bize açık olan olanakları sınırlayan dilsel uzlaşımlara bağlıdır. Eğer bu normlardan fazla uzaklaşırsak, bildirişimde başarısız olabiliriz.

Bazı düzgülerde sadece birinci eklemlilik vardır. Bu göstergebilimsel dizgeler, göstergelerden yani sistematik olarak birbirine bağlı olan anlamlı öğelerden oluşur ancak bu göstergeleri en küçük ve kendi başına anlam taşımayan öğeler halinde yapılandıracak ikinci bir eklemlilik yoktur.  Bir düzgüdeki en küçük ve yinelenen yapısal birimin anlamlı olduğu yerde, düzgünün sadece birinci eklemliliği vardır. Birçok göstergebilimci, sözlü olayan bildirişimin, hayvan bildirişimiyle ilgili çeşitli dizgelerin sadece birinci eklemliliğe sahip olduğunu savunur. Çift eklemliliğin bulunmadığı diğer göstergebilimsel düzgülerde, sadece ikinci eklemlilik vardır. Bunlar belirli anlamlara sahip göstergelerden oluşur ve bu anlamlar o göstergelerin öğelerinden çıkarılamaz. Bunlar sadece “beti”lere (figurae) yani en küçük işlevsel birimlere bölünebilir.

Eklemsiz düzgüler, birbiriyle doğrudan ilişkili olmayan bir göstergeler dizisinden oluşur. Bu göstergeler, yinelenen birleşimsel öğelere ayrılamaz. Mesela “çiçeklerin dili”, eklemsiz bir düzgüdür çünkü her çiçek çeşidi, düzgüdeki diğer göstergelerle bağıntılı olmayan bağımsız bir göstergedir. Eklemsiz düzgüler, yinelenebilen özellikleri olmadığı için, ekonomik değildirler.

Eklemlilik kavramı kısaca, göstergebilimsel bir dizgeyi temel düzeylere ayırmayı ifade eder. Sözlü dil söz konusu olduğunda bu düzeyler “ses” ve “anlam” terimleriyle ifade edilebilir. Bu da açıkça Saussure’ün işitim-imgesi (gösteren) ve kavram (gösterilen) ayrımıyla ilişkilidir. Çift eklemli bir göstergebilimsel dizgede, gösterenin ve gösterilenin düzeyleri nispeten bağımsızdır. Düzanlam, yananlam ve mit de göstergebilimsel açıdan birer düzey olarak tanımlanırlar. Mesela Hjelmslev ve Barthes bunları anlamlama dizgeleri olarak değerlendirir. Saussure ise daha genel olarak tıpkı “yirmi dokuz” göstergesinin yirmi ve dokuz şeklinde basit göstergelerden oluşan karmaşık bir gösterge olması gibi göstergelerin kendilerinin de göstergeler içerebileceğini belirtir. Daha geniş olarak düşünülürse, tam bir metin, çeşitli sayıda göstergelerden oluşan bir gösterge sayılabilir.

KAYNAKLAR

1.      Guiraud, Pierre, Göstergebilim, çev. Mehmet Yalçın, Ankara, İmge Yayınları, 1994.

2.      http://www.aber.ac.uk/media/Documents/S4B/sem-gloss.html

3.      http://www.aber.ac.uk/media/Documents/S4B/sem08.html

Değerli okuyucum,

“Edebî metnin dili bir doğal dil midir?” diye sormuşsunuz.  Sorunuza kısaca cevap vereyim: Bu sorunun eski “dil bilgisi” bilimine göre cevabı “evet”, yeni “gösterge bilimi”ne göre cevabı “hayır” dır. Kabul etmemiz gereken de yeni bilimin cevabıdır, yani günümüzde bu soruya “HAYIR” cevabını vermemiz gerekmektedir:

Klasik dil bilgisi, dilleri, ortaya çıkış şartlarına göre iki kısma ayırır:

1)Doğal diller: Bunlar, Türkçe ve İngilizce gibi zaman içinde ve bir toplum tarafından geliştirilmiş olan dillerdir.

2) Yapay diller: Bunlar, Esperanto gibi, trafik işaretleri gibi  bilginler tarafından yahut bir sosyal grup tarafından yapay olarak yaratılmış dillerdir. Klasik dil bilgisine göre bir edebî metin, doğal bir dildir.

Buna karşılık, gösterge bilimi, “doğal dil” terimini bir “indis” olan doğal anlatımlar için kullanır. (Bir şeyin parçası bize bütünü anlatıyorsa, bu bir indistir: Kapının altından kedinin kuyruğunu görürsem, dışarıda bir kedinin olduğunu anlarım. Kuyruk, bir indistir, dolayısıyla bize kediyi anlatan doğal bir dildir.): Gösterge bilimine göre, mesela duman, ateşin varlığını bize doğal olarak gösterir, bundan dolayı doğal bir dildir. Aynı şekilde yüzün sarılığı hasta olduğumuzu gösterir, bunlar doğal dillerdir. Buna karşılık Türkçe yahut İngilizce gibi asıl diller, nesnelere keyfî olarak ad verirler, dolayısıyla verdikleri adlar zorunlu değildir. Türkler masaya başka ad ingilizler başka ad vermiştir. Dillerdeki adlar doğal değildir, adla nesne arasında zorunlu bir ilişki yoktur ama hastalığı gösteren yüzümüzdeki sarılık doğal bir göstergedir.  Sonuç olarak, “gösterge bilimi”ne göre diller ve edebî metinler doğal dil değildir.

Sitemizdeki “Gösterge ve Anlam” başlıklı yazıda bu konuda daha geniş bilgi vardır:

“….Bilim, tabiî işaretlerle ilgilenir, sanat, dil ve semioloji,  sun’î, toplum tarafından yaratılmış işaretlerle ilgilenir. Sun’î toplumsal işaretler, tabiî olanı bir “icone” vasıtasıyla gösteren işaretler ve bir anlaşmaya bağlı, muhaberede (communication) kullanılan  sembol nitelikli işaretler olmak üzere ikiye ayrılır. Bu işaretlerin birinci tipi sanatta, ikinci tipi dilde ve sosyal kodlarda kullanılır. Anlaşmaya bağlı, muhaberede  kullanılan  sembol nitelikli işaretler, sebep-sonuç ilişkisi taşıyan benzerlik ilişkili “iconographique” semboller ve keyfî nitelikli, saf semboller olmak üzere tekrar ikiye ayrılır. bunlardan birincisi sosyal kodları, ikincisi dili ilgilendirir. Bu uyaranlar sistemi içinde dil işaretleri, çağrışımlı, sun’i, toplumsal, sembol nitelikli, muhabereye ait, keyfî ve halis semboller[1] olarak ortaya çıkmaktadır. Ancak bu gruplandırmanın genel olduğunu, “ses taklidi” kelimeler gibi hususî durumları ifade etmediğini de belirtmemiz gerekir…”

BATI RETORİĞİNDE ANLAM TASNİFLERİ

ANLAM BİLİMİ

Çeviren: Ahmet KOCAMAN

SÖZCELEME DİL BİLİMİ

CÜMLE ANALİZİ:

ANALİZ SEVİYELERİ

Henriette GEZUNDHAJT :

CÜMLE BİRİMLERİ ANALİZİNDE YENİ EĞİLİMLER

Mario P E İ

DİLİN TOPLUMSAL GÖREVİ

Tercüme: A l i A K

YÜZYILIMIZI AYDINLATAN BİR BİLİM DALIMIZ: BELÂGAT

P A R N A S Ş İ İ R A K I M I

ZİYA GÖKALP’IN KAYIP ESERİ NİHAYET BASILDI, Bahar Dervişcemaloğlu

“Yazınsal Okuma Süreçleri”

TANITAN: Soner AKŞEHİRLİ

ÖĞRENCİLERİMİZE KAYNAKLAR:

HALK ŞİİRİ nedir, HALK ŞAİRİ, MANİ, KOŞMA, TÜRKÜ………..?

KİTAP TANITMA: Prof. Dr. Şeyma Güngör: Türk Halk Edebiyatına Dair

ALTIN KAPI :

Prof. Dr. ERNST von ASTER

B İ L G İ T E O R İ S İ ve M A N T I K

Göstergebilimi Bibliyografyası

(NARRATOLOGİE) BİBLİYOGRAFYASI

( YABANCI KAYNAKLAR )

BİBLİYOGRAFYASI

Okumak için…………….. TIKLAYINIZ

Sevgili Öğrenciler,

Bugünkü konuşmamda Türkçe’nin âşığı olan Nihad Sâmi Banarlı’nın üslubu konusunu  ele alacağım. Medeniyetimizin ve Türkçe’mizin inceliklerine hayran olan Banarlı, Türkçe’ye olan saygısının bir sonucu olarak yüksek bir üslûp düzeyine ulaşmıştı. Onun yazılarında Türkçe’mizi hem keşfeder, hem yaşarız: Onu okurken hem Türkçe’nin güzelliklerini öğrenir, hem güzel Türkçe’nin örneklerini tadarız.

Üslup konusu, bilindiği gibi ihmâl edilmiş bir konudur. Üslûp sahibi pek çok şairimiz, yazarımız, düşünürümüz olduğu halde, bu büyük sanatkârların yarattığı güzellikleri anlamamıza, yaşamamıza, takdir etmemize yardımcı olacak üslûp araştırmalarımız çok azdır.

Daha konuşmamın başında, üslûp araştırmalarının azlığından şikâyetim, Banarlı’nın üslûbuyla ilgili birazdan vereceğim bilgilerle yakından ilgilidir. Yurdumuzda çok zaman üslûptan bahsedilirken, bir yazarın birkaç dil ve anlatım özelliğine temas etmekle yetinilir. Dilinin sade yahut ağır, yalın yahut sanatlı, ahenkli yahut ahenksiz olduğu belirtilir, yazara has bazı edebî özelliklere dikkat çekilir. Bu iş yapılırken çok zaman, ne eski Türk-İslâm belâgatının birikiminden, ne yeni Batı retoriğinin veya üslûp biliminin yöntemlerinden yararlanılır. Sonuçta söz konusu edilen yazarın dilinin sade, ahenkli olduğu, edebî sanatları başarıyla kullandığı vb. söylenir. Bu yaklaşım, şüphesiz bize bir şeyler  öğretmekle birlikte bir üslûbu tanımamıza yetmez.

Bir söz ustası olan Banarlı’nın bizi Türkçe’nin güzelliklerine ulaştıran üslûbundan söz açarken, alışılagelmiş olan bu dar yolda yürümek yerine, konumu, üslûp biliminin imkânlarından yararlanarak sunmayı düşündüm. Bu kısa konuşmamda size, Banarlı’nın üslûbunun göz alıcı bütün güzelliklerini, bütün incelikleriyle sunamayacağımı daha baştan söylemeliyim. Ama, Banarlı’nın üslûbunu ileride, bir bütün halinde ortaya koymak isteyecek siz edebiyat öğrencilerine küçük bir yol haritası sunacağımı da haber vermeliyim. Bu yol haritasını verirken de Banarlı’nın üslûbunun bazı temel niteliklerinden de  söz edeceğim.

Türk Dil Kurumu’nun Türkçe sözlüğünde, üslûp “Sanatçının görüş, duyuş, anlayış ve anlatıştaki özelliği veya bir türün, bir çağın kendine özgü anlatış biçimi.” tarzında  tanımlanmıştır. Bu tanım, üslûbun doğru ama dar bir tanımıdır. Bundan dolayı üslûbun daha çağdaş bir tanımından yola çıkmamız gerekecektir:

Bir üslûp bilimci olan Pierre Guiraud’nun üslûp tanımı ise şöyledir: “Üslûp, konuşan öznenin yahut yazarın mizacı ve niyeti ile belirlenmiş ifade (expression) vasıtalarının seçimiyle biçimlenmiş bir ifade (énoncé) tarzıdır (aspect / görünüm, kılık).” Bu ağır tanımın tam anlaşılabilmesi için, tanımın dayandığı “ifade”, “tarz”, “konuşan özne”, “mizaç” ve “niyet” kavramlarının tek tek açıklanmasından vazgeçemeyiz.

1) İfade (expression): Üslûbun tanımı, ifade kelimesinin dar yahut geniş anlamında  düşünülmesine göre değişmektedir:

a)                       İfade kavramı, geleneğimizde olduğu gibi, yazarın sanatı anlamında kullanılabilir. Bu durumda, üslûp, yazarın bilinçli olarak kullandığı edebî, estetik ifade vasıtaları anlamına gelir.

b)                      İfade kavramı, yazarın mizacı anlamında kullanılabilir. Bu durumunda yazarın şuur dışı eğilimleri anlamına gelir.

c)                       İfade kavramı, eserlerin bütünlüğünü anlatmak için kullanılabilir. Bu durumda,  yazarın eserlerini değil, yazarın eserlerinin bütünlüğü içinde ortaya çıkan tutumunu ifade eder.

2) İfade vasıtaları, yazarın kullandığı başlıca malzeme anlamına gelir. Bir ressamın kurşun kalem, renkli kalem, sulu boya, yağlı boya kullanması, sanatını nasıl belirlerse bir yazarın üslubunu da kullandığı vasıtalar ve malzeme belirler. Yazarlar ve şairler,  üç türlü  ifade vasıtası kullanır:

a)                     Gramer yapıları (Les structures grammaticale): Sesler, biçimler, kelimeler, yapı (constructions) ifade vasıtalarının başında yer alır. Bir üslûp araştırması, yazarın gramer yapıları karşısında aldığı özel tavrın tespitini zorunlu kılar. Banarlı’nın üslûbunun temel eğilimlerinden birisi, gramer yapılarından şuurlu olarak yararlanmasıdır. Yahya Kemal’in şiire uyguladığı mısra işçiliği kavramını, Banarlı, nesre uygulamıştır. Cümleleri, ritmik ve ölçülüdür. Bilindiği gibi Banarlı, nesir ustalarımızın eserlerindeki aruza uyan ifadeleri araştırır ve okuyucularının önüne sererdi. Aruzun sesinin Türk nesrine de yansıdığını bilenlerdendi. Kendi nesirlerinde hep bu tarihî sesten yararlandı.

b)                    Kompozisyonun oluşturulması: İkinci ifade vasıtası, anlatı türleridir. Yazar, bir metin üretttiğinde bu metin, dört ana anlatım biçiminden (forme) birisi içinde yer alır. Ancak, pratikte, bu dört biçim, daima bir karışım olarak karşımıza çıkar. Bu karışımın oluşturulma tarzı, üslûbu da belirler.  Bundan dolayı, Anlatı (discours) tipolojisi açısından yazarın tercihlerinin tespit edilmesi ve hangi anlatım biçimlerinde başarılı olduğunun araştırılması gerekir. Başlıca anlatı biçimleri bilindiği gibi şunlardır: Açıklayıcı metinler (explicatif), tasvirî metinler (descriptif), muhakeme metinleri ( argumentatif), tahkiye/hikâyeleme metinleri (narratif).  Banarlı’nın metinlerinin genel olarak  açıklama (explicatif) ve muhakeme ( argumentatif) metinleri olduğu görülmektedir. Açıklama ve muhakeme metinleri, çok zaman realist, polemik, lirik ve hitabî bir üslupla birlikte yürümektedir. Banarlı metinlerini düzenlerken(dispositio), genellikle zıtlık, ilâve, paralelizm ve simetri (“antithèse, enchâssement, parallélisme, symétrie”) gibi kompozisyon tekniklerinden yararlanır.

c)                     Bütünlüğü içinde düşünce: İfade vasıtalarından üçüncüsü yazarın felsefesi ve temel görüşleridir. Yazarın ele aldığı temler, dünya görüşü, felsefî tercihleri, üslûbunu belirleyen temel vasıtalardır.

3) İfadenin Niteliği (la nature de l’expression):   Çağdaş üslûp bilimi, üslûp değerleri denilen şeyi de hesaba katmaktadır: Üslûp değerleri, üslûbun dilbilime has bildirişim (communication) teorisi içinde değerlendirilmesi sonucunda tespit edilir: Bilindiği gibi iletişim teorisi, altı temel unsura dayanır: İletişimin gerçekleşebilmesi için, bir söz söyleyenin, bir dinleyenin ve bir de bir mesajın olması gerekir. Ayrıca üç de yardımcı unsura gerek vardır: Bunlar da nesne, kanal ve koddur. Bu altı unsur dilin altı farklı görev (fonksiyon)  yapmasını sağlar. Bu teoriden önce, dilin sadece bir anlaşma aracı olduğunu sanıyorduk. Bu teoriden sonra dilin altı görevi olduğunu öğrendik: Bu görevler şunlardır: 1) Dili, kendimizi ifade etmek, kendi duygularımızı dile getirmek için kullanabiliriz. Bu, dilin kendini ifade etme görevidir. Dili, bu görevinde kullanırsanız, üslûbunuza birinci şahıs hakim olacaktır. 2) Dili, kendi dışımızdaki dünyayı, nesneleri ve bilgileri  ifade etmek için kullanabiliriz. Bu, dilin haber fonksiyonudur, haber kipleri dediğimiz şey de aslında budur. Dili bu ikinci göreviyle kullanırsanız, nesnel, objektif bir üslup kullanmış olursunuz. 3) Dili, karşımızdakini etkilemek, harekete getirmek için de kullanabiliriz. Bu, dilin etkileme fonksiyonudur. Bu durumda üslûbunuz, bir hitabet üslûbu olacak, emir ve istek kipleri kullanacaksınız. 4) Dili, karşınızdakiyle iletişim kurmak için de kullanabiliriz. Bu,  dilin algılama fonksiyonudur. Bu durumda ünlem cümleleri kullanacaksınız. 5) Dili, karşınızdaki ile anlaşmak için kullanabilirsiniz. Anlaşamadığınız noktalarda, dili yine dil ile açıklarsınız. Bu ise dilin üst dil fonksiyonudur. Bu durumda, üslûbunuza eş anlamlılar hakim olacak ve didaktik bir özellik kazanacaktır. 6) Nihayet dili, estetik amaçlarla kullanabilirsiniz. Bir mesaj, sade bir dille de verilebilir, süslü bir dille de. Bu, dilin estetik fonksiyonudur. Bu durumda üslûbunuza söz sanatları hakim olacaktır.

Bütün bunlardan çıkaracağımız sonuç şudur: Dil, sandığımız gibi sadece bir anlatım aracı değildir, biraz önce gördüğümüz gibi onun farklı altı görevi vardır. Bütün yazar ve şairler, birer dil ustası olduklarından dilin bu altı fonksiyonundan yararlanırlar. Üslûp, büyük ölçüde dile dayanır. Dilin altı fonksiyonu, dil açısından, altı tip üslûp yaratır. Bunlar, karışım halinde de kullanıldıklarından  pek çok üslûp çeşidinin ortaya çıkmasını sağlarlar.

Dil, konuşan öznenin niyeti  ve dinleyici üzerinde bıraktığı etkiler açılarından incelendiğinde, farklı üslûp değerleri gösterir:

a)                       Kavramsal değerler: Bunlar, bir üslûbun açık, mantıkî, doğru, olması gibi özellikleridir. Muhakeme metinlerinde,  tümevarım (induction), tümdengelim (deduction), andırma / mümaselet (anologie) gibi istidlal (raisonnement) şekilleri ile akıldışı / abes (absurde), karşıt / mukabil (opposition), akis ve kıyas (syllogisme) gibi akıl yürütme  yollarından yararlanılır. Metnin iç düzenini çok zaman bunlar kurar. Bu akıl yürütme tarzlarının değerleri aynı değildir, her birinin olumlu ve olumsuz yönleri vardır. Bir metinde ileri sürülen fikirlerin değeri ile kullanılan akıl yürütme yolu arasında tam bir ilişki söz konusudur. Yazarın üslûbunu belirleyen şeylerden birisi de seçtiği ve kullandığı akıl yürütme tarzıdır. Birçok edebî sanat, doğrudan akıl yürütme tarzına bağlıdır.  Bu noktaya Batı retorikçileri kadar Türk ve İslâm belâgatçileri de dikkat etmiş ve metinleri akıl yürütme açısından sağlamlıklarına göre altı tür halinde derecelendirmişlerdir. Bunlar, burhan, cedel, hitabe, muhayyelât, safsata ve mugalatadır. Akıl yürütme açısından en sağlam metinler, burhan, en zayıfları ise safsata ve mugalatadır. Bu altı türün beşi mantığa, muhayyelat  ise ilm-i beyana yani figür ve trop teorisine aittir. Didaktik bir yazar olarak Banarlı’nın sık olarak baş vurduğu muhakeme yolları, tümevarım, tümdengelim, andırma ve karşıtlıktır ”oppozisyon”. O, kıyas gibi ağır akıl yürütme tarzlarını yazılarında kullanmamıştır. Belagatçilerin tasnifini esas aldığımızda, Banarlı’nın yazıları cedel ve hitabet derecelerinde yer alır. Yazarın burhan gibi ağır, yahut mugalata gibi sağlıksız düşünme yollarına başvurmadığı görülmektedir.

b) İfade değerleri: Bir üslûp, resmî dili, günlük dili, aile dilini, lehçeyi, ağızları, edebî ekolleri yansıtabilir. Banarlı’nın dili, klasik edebiyatımızın ses özelliklerine açıktır. Çağdaşlarının çoğundan bu niteliğiyle ayrılır.

c)                       İzlenim Değerleri: Üslûbun okuyucu odaklı olarak, okuyucuya göre değerlendirilmesidir. Bu durumda metin, okuyucu üzerinde bıraktığı duygu tesirine göre adlandırılır. Günümüzde tür kavramı yerini, eserleri duygu seviyelerine göre derecelendiren Ton tespiti, “tonlandırma-tonalité” kavramına bırakmıştır. Bu yaklaşım,  gülmekten ağlamaya kadar uzanan insan duygularının tonlarının bu iki kutup arasında uzayan çizgiye yerleştirilmesinden ibarettir. Bütün eserler, tonlandırma açısından bu iki sınır arasındaki çizgide yerini bulur. Bu tonlar,  gülme kutbuna veya ağlama kutbuna yakınlıklarına ve uzaklıklarına  göre bir ad alırlar: Bucolique (Alay), Burlesque (kaba güldürü), Comique (komik), Didactique (didaktik), Dramatique (dramatik), Elejiaque (içli, hüzünlü), Emphatique (tumturaklı, duygu abartılı), épique (destani), heroicomique (güldürücü kahramanlık), lyrique (lirik), oratoire (hitabî), pathétique (dokunaklı), polémique (kalem kavgası), satirique (toplumsal yergi). Banarlı’nın eserlerinin   didaktik, polemik, lirik ve hitâbî tonlar taşıdığı görülür. Bu tonlar, Banarlı’nın üslubunun temel belirleyicileri durumundadırlar.

4) İfadenin Kaynağı: Üslûbu ifadenin kaynağına göre de değerlendirmek gerekir:

a)       İfadenin psiko-fiziyolojik kaynaklarına göre üslup tespiti yapılabilir: Mizaç üslupları, cinsiyet üslûpları, yaş üslûpları, yumuşak üslûplar, hırçın üslûplar, melânkolik üslûplar gibi.

b)      İfadenin sosyal tabakalara, mesleklere göre sınıflandırılması yapılabilir: Aydın üslûbu, köylü üslûbu gibi.

c)       İfadenin yüklendiği göreve göre sınıflandırılması yapılabilir. Resmî, edebî, hukukî, siyasî, şifahî üslûplar gibi.

5) İfadenin görünümüne, kılığına (aspect) göre de üslup belirlenebilir: İfadenin niteliği ile ifadenin kaynakları birleşerek yeni üslûp formları oluşturur. Bize tamamen tasvirî  olan üslup tanımları getirirler:

a)         İfade formları: Bir üslup, icaz (veciz) ve ıtnaba (sözü uzatma) dayanabilir, mecazlı, alegorik vs. olabilir.

b)        Düşüncenin, ifadenin kaynağına göre üslûp tespit edilebilir: Bu durumda, neşeli, rahat, hüzünlü, enerjik üslûplardan bahsederiz.

c)         Konuşan öznenin dil tercihlerine göre üslupları sınıflandırabiliriz. Bu durumda üslûbun eski (arkaik), yeni (neolojik), şairâne  vb. oluşu üzerinde durmamız gerekir.

Bilindiği gibi üslûp gerçeklik (reel) karşısında alınan tavra göre de sınıflandırılmaktadır: Üslûp, ütopik “utopie” bir tutumdan, bir idealleştirmeden “idéalisation”, bir biçimlendirmeden “stylisation”, bir gerçekçilikten “réalisme”, bir abartma eğiliminden “grossissement”, yahut gülünçleştirme eğiliminden “caricature” doğabilir. Banarlı’nın genel ve ferdî üslûbu gerçeklik karşısında bir  idealleştirme, biçimlendirme ve gerçekçilik “idéalisation, stylisation ve réalisme” üslûbudur.

Banarlı’nın eserlerine metinler arası (intertextualité) ilişkiler açısından bakıldığında, edebiyat tarihinden sohbet, deneme ve makalelerine kadar bütün yazılarında oldukça sık olarak şair ve yazarların eserlerinden alıntılar yapıldığını görürüz. Sadece parodiye yer vermemiş, bunun dışındaki, her türlü metinler arası ilişki tekniğinden yararlanmıştır.

Sonuç olarak şu hükmü verebiliriz: Banarlı’nın üslûbunu belirleyen biçimler (genre), açıklama (explication) ve muhakeme ( argumentation) biçimleridir. Onun üslûbunu her şeyden önce bu biçimlerin nitelikleri belirlemiştir. Bu biçimler didaktik, polemik, lirik ve hitâbî tonlar vasıtasıyla işlenmiştir. Banarlı’nın gerçeklik karşısında aldığı tavra göre üslûbu, bir  idealleştirme, biçimlendirme ve gerçeği yansıtma “idéalisation, stylisation ve réalisme” üslûbudur.

Banarlı, bir yazısında şöyle der: “Şu fânî dünyâ saâdetleri içinde hiçbir şey, azîz Türk çocuklarına Türk dilini öğretmek kadar güzel hizmet değildir.

Vatan çocuklarına bir milletin yarattığı ve yaşattığı dili, bütün güzellikleri, incelikleri, yücelikleri ve güzel sesiyle öğretmek…

Onları, böyle bir dilin sihirli ifâdelerine yükselterek; her an, daha çok duyan, düşünen, anlayan ve yaratan insanlar olarak yetiştirmek…

Dilin böylesine tılsımlı vâsıta olduğunu bilmek ve bütün bunları, bilerek, severek yapmak…”

Banarlı’nın bütün fikrî ve edebî faaliyetlerinin hareket noktası, bu düşüncelerdir. Yazdığı monografiler, makaleler, edebiyat tarihi, kompozisyon kitapları, denemeler, sohbet yazıları, birer nehir gibi bu temel amacın okyanusuna dökülür. Banarlı, bir sanatçıdan çok bir eğiticidir. Ancak eğitirken sanatçıdır. Bundan dolayı ilmî yazılarında da edebî yazılarında da bir Türkçe ustası, bir Türkçe gönüllüsü, bir üslûp ustasıdır.  Bu, birçoklarının yaptığı ve birçoklarının sandığı gibi edebiyattan bahsederken edebiyat yaptığı anlamına gelmez: İlmî yazılar da, edebî yazılar da bir dil bilinci ve anlatım bilgisini gerekli kılar. Yurdumuzda, bu konuda, oldukça yanlış bir anlayış yaygınlaşmıştır: Üslûbun sadece sanatkârlarda bulunduğu, onlara has bir nitelik olduğu düşünülür. Bunun sonucu olarak, sadece sanatçıların üsluplarından bahsedilir. Aslında bu, ferdî üsluptur. Bunun yanında ve bundan önce, bunu da kapsayan, her yazı yazanın ve konuşanın kurallarına uymak zorunda olduğu bir de genel üslup vardır. Genel üslup, ana dilin bilgisine ve anlatım bilgisine dayanır. Genel üslup elde edilmeden ferdî üsluptan söz edilemez. Ferdî üslubun değeri genel üsluba hakimiyetten ve onu genişletme kudretini göstermekten ibarettir.  Türk ve İslâm dünyasında Belâgat ilmi, Batı dünyasında Retorik ilmi işte bunu öğretir. Banarlı ilmî yazılarında genel üslûba, edebî yazılarında ferdî üsluba sahip olabilmiş ender yazarlarımızdandır. Banarlı’nın üslûp sevgisinin temelinde Türkçe sevgisi vardır.

Bilindiği gibi,  Batılılar, retoriği “icat (inventio), tanzim (dispositio), üslûp (elocutio), hafıza (memoria), hareket (actio)” olarak beş bölüm halinde sınıflandırırlardı. Bunlar eski retoriğin temel elementleriydi. Genel üslûbu, sade, orta ve süslü üslûp olmak üzere üçe ayırırlardı. Bu ayırım üslûbu en genel çizgileriyle ayırma teşebbüsüydü. Yunanlılara göre, sade üslup, Atinalıların üslûbuydu, süslü üslûp ise Asyalıların üslûbuydu. Bir de bunun karışımı vardı ki orta üslûp adını alıyordu. Sade, orta ve süslü üslûpların kötü kullanılmasından da kuru, gevşek ve şişkin üslupların doğduğu kabul ediliyordu. Sade üslûbun eğitimde, orta üslûbun dinleyeni memnun etmede, süslü üslûbun dinleyeni harekete geçirmede etkili olduğu düşünülüyordu. İyi bir üslûbun başlıca nitelikleri şunlar olmalıydı: 1) Doğruluk, 2) Açıklık, 3) Zaman ve mekâna uygunluk (Mukteza-yı hal), 4) Süsleme.

Bu ilkeler, kaynaklarının ortak olmasından dolayı, Türk-İslâm belâgatinde de vardır. Belagatçilerimiz, sözün her şeyden önce açık olmasını “fasih” olmasını istiyorlardı. Söz açıklığını yani fesahati de şöyle tanımlıyorlardı: Sözün açıklığı, sözün ses ve anlam olarak anlaşılır olmasıdır. Ayrıca, söz, dil kurallarına ve dil ustalarının tercihlerine uygun olursa, açıktır. Bugün dil bilimi bu tespiti, dil normuna uygunluk olarak tanımlamaktadır. Yine belâgatçilere göre halkın anladığı, aydınların takdîr ettiği söz açıktır. Sözün arkaik yahut neolojik olması yani çok eski ve çok yeni olması, sözün açık olmasını engeller. Görüldüğü gibi, belâgatçiler, açık sözün çok aydınlık bir tanımını yapmışlardır. Banarlı’nın dil anlayışı ve genel üslûbu bu tanıma tamamen uymaktadır. Banarlı, dil yazılarında ısrarla iki şey üstünde durur. Bunlardan birincisi halkın kelimelere verdiği ses, diğeri halkın onlara yüklediği anlam. O, fikrî eserlerinde halk normunu  savunmuş, yazılarında da bu fikrine bağlı kalmıştır.

Üslûp, dört psikolojik gerçekliğe dayanır: Bunlar, zihin gücü, duygu, hayal gücü ve olgunlaşmış bir zevktir. Banarlı, hayran olduğumuz nesirlerini işte bunlarla ördü.

Manisa,16/Aralık/ 2004

Kemal Bilbaşar’ın hayatı ve eserleri hakkında bilgi vermeyi amaçladığımız bu yazı[1], iki bölümden oluşmaktadır. İlk kısmında ana hatlarıyla yazarın biyografisi, ikinci kısımda da Kemal Bilbaşar’ın ilk kitabını yayımladığı 1935’ten son yazısının çıktığı 1981’e kadar gazete ve dergilerde yayımlanan eserlerinin ve ayrıca kitaplarının kronolojik listesi verilecektir. İzmir, İstanbul ve Ankara kütüphanelerinde yaptığımız uzun süreli gazete ve dergi taramaları sonucu ortaya çıkan bu bibliyografyayı vermekten amacımız, yazarın kitaplarına girmemiş olan yazılarının ileride hakkında yapılacak araştırmalarda gözden kaçmamasını sağlamaktır.

Cumhuriyet devrinin önemli roman ve hikâye yazarlarından Ahmet Kemal Bilbaşar, 1 Şubat 1910 tarihinde Çanakkale’de dünyaya gelir. Babası Kafkasya göçmenlerinden polis başkomiseri Hüsnü Naim Efendi, annesi ise Bulgaristan göçmenlerinden Nuriye Hanımdır[2].

Nuriye Hanımın annesi Zühre Hanım, Kemal Bilbaşar’ın hayatında özel bir yere sahiptir. Öyle ki yazar ölüm döşeğindeyken bile adını dilinden düşürmediği ninesinin yaşamını Zühre Ninem romanının konusu haline getirmiştir. Zühre Hanım, 1923’te Hadımköy’de vefat edinceye kadar Çanakkale, Eskişehir, Ankara ve Bünyan’da aileyle birlikte yaşamıştır.

Nuriye Hanım, annesi ile birlikte avukat olan dayısının yanına gittiğinde, dayısının kayınbiraderi olan Naim Efendi ona âşık olur ve onunla evlenmek ister. Zühre Hanımın da uygun görmesiyle henüz on üç yaşında olan Nuriye Hanım, 1905 yılında Naim Efendiyle evlenir.

Sofya Üniversitesi’nden mezun olan Naim Efendi, bir süre Çanakkale’de görev yaptıktan sonra tayininin çıkmasıyla polis başkomiseri olarak Selanik’e gider. Yedi yıl süren mutlu bir evlilikten sonra Naim Efendinin bir kavgada hayatını kaybetmesiyle aile için sıkıntılı günler başlayacaktır[3]. Selanik’in Balkan devletleri tarafından işgal edildiği sırada arkadaşlarıyla gittiği bir kahvede Sırp, Yunan ve Bulgar subayları arasında şehrin kime ait olacağı konusunda çıkan bir tartışmada Selanik’in Türklere ait olduğunu ve öyle de kalacağını iddia eden Naim Efendi, müttefik subayları tarafından vurulur. Selanik’in işgal tarihi 9 Kasım 1912 olduğuna göre Naim Efendinin vurulması da buna yakın bir tarihte olmalıdır.

Naim Efendinin öldüğüne uzun süre inanmak istemeyen aile, bir süre sonra ümitlerini yitirerek Selanik’ten Naim Efendinin önceki görev yeri olan Çanakkale’ye göç eder. Çanakkale’ye gelişlerinin üçüncü yılında I. Dünya Savaşı günlerinde Çanakkale cephesinin de bombardımana tutulması üzerine 1915 yılında buradan da acı hatıralarla ayrılmak zorunda kalırlar. Nuriye Hanım ve Naim Efendinin ikinci çocukları olan Mükerrem burada kızamığa yakalanmış, o zamanın şartlarında tedavisi yapılamayarak daha altı yaşındayken ölmüştür[4].

Genç yaşında iki çocuğuyla dul kalan Nuriye Hanım, büyük oğlu Burhan’ı Darüşşafaka’ya vermiş, küçük oğlu Kemal’i ise yanına alarak Eskişehir’e akrabalarının yanına gitmiştir. Bir süre sonra iki çocukla yalnız yaşayamayacağını anlayınca 1918 yılında, Kemal sekiz yaşındayken, Eskişehir’de iskân müdürü olarak çalışan Avni Beyle evlenir. Aslen Üsküplü olan Avni Bey, memuriyeti dolayısıyla Eskişehir’de bulunmaktadır. Avni Beyin de Nuriye Hanım gibi ilk evliliğinden Sabire ve Tevfik adlarında iki çocuğu vardır. Annesinin bu ikinci evliliğinden Bilbaşar’ın Cemal, Emel ve Neriman adlarında üç kardeşi daha dünyaya gelir[5].

Eskişehir yıllarında Kemal ve üvey kardeşi, yaz aylarında simit, şeker, sigara kağıdı, kibrit, gazete gibi şeyler satarak geçim sıkıntısı çeken ailelerine destek olurlar. O yıllarda Bilbaşar’ın tek eğlencesi arkadaşlarıyla birlikte gittikleri Karagöz, meddah ve tulûat gösterileridir. Burada gördüklerini kendi aralarında uygulayarak eğlenceli saatler geçirirler[6].

II. İnönü Savaşı’nda Yunanlıların Eskişehir’e yaklaşmasıyla aile, buradan da 1921 yılında ayrılmak zorunda kalır. Eskişehir’in boşaltılması üzerine Ankara’ya göç eden aile, bu sefer de Sakarya Savaşı’nın başlamasıyla aynı yılın eylül ayında Ankara’dan ayrılarak Kayseri’ye gider. Kayseri’nin Bünyan ilçesine yerleşirler ve Yunanlılar Anadolu’dan atılıncaya kadar burada yaşarlar. 30 Ağustos 1922’de Dumlupınar zaferinin kazanılmasıyla tekrar Eskişehir’e döner; fakat harabeye dönen şehirde evlerini bulamazlar. Bu sırada Darüşşafaka’da okuyup öğretmen olan Kemal’in ağabeyi Burhan, ailesini öğretmenlik yaptığı Seyitgazi’ye götürmüştür. Burada da bir yıl kaldıktan sonra Burhan ve Avni Beyin tayinlerinin Hadımköy’e çıkmasıyla Seyitgazi’den ayrılırlar[7].

Çocukluk yıllarını farklı yerlerde geçirmek zorunda kalan Kemal, bu sebeple düzenli bir okul hayatı yaşayamamıştır. Eğitim hayatına 1917’de Eskişehir’de Turan Numune İlkokulu’nda başlayan yazar[8], daha sonra Sungur Tekin İlkokulu’na devam etmiş; ancak Eskişehir’den ayrılmalarıyla öğrenimini yarım bırakmak zorunda kalmıştır. Ankara’da altı ay gibi kısa bir süre kaldıkları için burada okula devam edememiştir. Kayseri’ye gittiklerinde Bünyan İlkokulu’nda öğrenimini sürdüren Kemal, Eskişehir’e ikinci gidişlerinde okullar açılalı bir ay olduğu için okula başlayamamıştır. Zaten üvey babaları Avni Bey onun ve kardeşi Tevfik’in okumalarını değil, hafız olmalarını ve bir zanaat erbâbı olarak yetişmelerini istemektedir. Bugünlerde ailesi Kemal’i bir terziye ve daha sonra bir kavafa çırak olarak verir. Ağabeyleri Burhan’ın, kardeşlerini okutma konusundaki ısrarıyla Kemal ve Tevfik’in okul hayatları Seyitgazi’de devam edecektir. Hem ağabeyi Burhan Beyin hem de üvey babasının tayinlerinin Hadimköy’e çıkmasıyla buraya gelen Kemal Bilbaşar, ilkokulu, nihayet yedi yıllık bir öğrenimden sonra 1924’te Hadımköy Muhtelit Mektebi’nde bitirebilmiştir.

İlkokuldan sonra Kemal’i ve üvey kardeşi Tevfik’i İstanbul Erkek Muallim Mektebi’ne yerleştirmek isteyen Burhan, kardeşlerini İstanbul’a getirir. Savaş nedeniyle düzenli bir öğrenim hayatı geçiremeyen Kemal, bütün çabasına rağmen öğretmen okuluna giriş sınavını kazanamaz. Ağabeyi Burhan işin peşini bırakmayarak babaları Naim Efendinin Selanik’ten yakın arkadaşı olan devrin Milli Eğitim Bakanı Nafi Atuf Kansu’ya, kardeşi Kemal’in ağzından bir mektup yazar. Mektupta öğretmen okuluna girmeyi çok istediğini ve başaramayışının sebeplerini anlatarak bakanın yardımını rica eder. Kısa bir süre sonra bakandan Edirne Erkek Muallim Mektebi’ne gidip orada babasına lâyık bir evlât olarak yetişmesini isteyen bir mektup gelir. Böylece Bilbaşar, Nafi Beyin sağladığı imkânla 1924 yılında Edirne Erkek Muallim Mektebi’ne girmeyi başarır.

Bilbaşar, Muallim Mektebi’nde öğrenciyken resim ve heykeltıraşlığa ilgi duymaya başlar. Bu sanatlara olan heves ve yeteneğini gören öğretmenlerinin de teşvikiyle bir süre resim ve heykel üzerinde çalışmalar yapar. Bunların yanı sıra müzik öğretmeni Ahmet Yekta Beyin etkisiyle müzikle de ilgilenmeye başlayan Bilbaşar, bu yıllarda keman çalmış, besteler yapmış, hatta öğretmen okulunu bırakarak Ankara Musiki Muallim Mektebi’ne veya İstanbul Konservatuarı’na girmeyi istemiş; fakat bu konudaki çabaları sonuç vermemiştir. Müziğe ilgi duyması ve çeşitli besteler yapması dolayısıyla arkadaşları arasında “yarının büyük bestecisi” olarak nitelendirilen Bilbaşar, Muallim Mektebi’nden mezun olduktan sonra müzik eğitimini kendi kendine devam ettirmek istemişse de ilerleyen yıllarda kitaplardan müzik öğrenilemeyeceğini anlamıştır.

Resim, heykel, müzik gibi çeşitli sanat dallarına ilgisi olan Bilbaşar’ın edebiyata ilgisi de yine Muallim Mektebi’ndeyken edebiyat dersinden bütünlemeye kalması ile başlamıştır. Yazarın kendi ifadesine göre bütünlemeye kaldığı yıl, yaz tatilinde bu derse çalışması onun bu dersi sevmesi ve edebiyata bağlanmasında önemli rol oynamıştır[9]. Ayrıca Bilbaşar burada öğrenciyken yabancı dilini de geliştirmiştir. Muallim Mektebi’ndeyken öğrenmeye başladığı Almanca’yı yüksek öğrenimi sırasında ilerleterek o dilde bir metni rahatlıkla okuyup anlayacak düzeye gelmiştir.

Bilbaşar, farklı alanlardaki yeteneklerini keşfettiği ve bunları geliştirme fırsatı bulduğu Edirne Muallim Mektebi’nden 1929 yılında mezun olur.

Edirne Muallim Mektebi’nden mezun olmasının ardından, Kırklareli’nin önce Babaeski, daha sonra da Vize ilçelerinde ilkokul öğretmeni olarak görev yapar. 29 Eylül 1929’dan 13 Şubat 1930’a kadar Babaeski Kumköy İkokulu’nda, 14 Şubat 1930’dan 29 Eylül 1931’e kadar da Vize Merkez 1. Okulu’nda çalışan Bilbaşar[10], bu ilçelerde öğretmenlik yaptığı günlerde kasaba halkını yakından tanıma imkânı da bulmuştur. Onun bu gözlemleri sonraki yıllarda kaleme alacağı roman ve hikâyelerine de yansıyacaktır. Ayrıca Vize’de görev yaptığı okulda edebiyatla yakından ilgilenen başöğretmenin zenginleştirdiği okul kitaplığı sayesinde Tolstoy, Zola, Goethe gibi batılı yazarların yanı sıra halk şairlerini de tanıma imkânı bulmuştur. Bu kitaplık ve Bayburtlu Zihni’nin torunu olan başöğretmenin onun yazarlık hayatına önemli katkıları olmuştur.

Bilbaşar, iki yıl Babaeski ve Vize’de öğretmenlik yaptıktan sonra 1 Ekim 1931’de Ankara’daki o zamanki adıyla Gazi Orta Muallim Mektebi ve Terbiye Enstitüsü’nün Tarih-Coğrafya Öğretmenliği Bölümü’ne kaydını yaptırır. Burada öğrenci olduğu dört yıl boyunca edebiyatla yakından ilgilenmesinde edebiyat ve eğitim dünyasının büyük isimlerinden olan hocaları Ahmet Hamdi Tanpınar, İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu, İsmail Hakkı Tonguç ve İbrahim Necmi Dilmen’in çok etkisi olmuştur. Ayrıca Hasan Ali Yücel, Ahmet Kutsi Tecer gibi o yılların tanınmış şair ve yazarlarının okulda düzenlenen edebiyat ve sanat gecelerine sık sık katılmaları edebiyata karşı ilgisini perçinlemiştir[11]. Bilbaşar’ın Gazi Eğitim’de edebiyat derslerine olan ilgisi ve bu dersteki başarısı Tanpınar’ın dikkatini çekmiştir[12]. Edebiyata ilgisi lise yıllarında başlayan yazar, Gazi Eğitim’de öğrenciyken bazı şiir ve düzyazı denemeleri yapmış ve bunların bir kısmı enstitünün edebiyat bölümü tarafından çıkarılan İHİ adlı dergide yayımlanmıştır. Hatta bu dergide yayımlanan Sonbahar başlıklı şiirini beğenen Tanpınar, tavsiyeleriyle Bilbaşar’ı şiir yazma konusunda yüreklendirmiştir[13].

Bilbaşar’ın Gazi Eğitim’de birlikte okuduğu arkadaşları arasında resim-iş şubesinden Hasan İzzettin Dinamo, edebiyat şubesinden Cahit Tanyol, tarih şubesinden Garra Sarmat ve Turgut Çarkoğlu gibi tanınmış isimler de vardır[14]. Yazar burada son sınıf öğrencisiyken Medeniyetin Doğuş ve Yayılışında Türklerin Rolleri adlı bir tez hazırlamış ve o devrin resmî tarih teziyle yakından ilgili olan bu çalışmayı 1935 yılında İstanbul’da kitap olarak bastırmıştır.

Bilbaşar, 2 Temmuz 1935 tarihinde Gazi Eğitim’den mezun olur. Burada öğrenciyken tanıştığı Bedia Bilge ile 19 Ağustos 1935 tarihinde İstanbul’da evlenir. Kemal ve Bedia Bilbaşar’ın evliliklerinden 22 Aralık 1937’de Taran adını verdikleri bir oğulları ve 6 Şubat 1942’de Esin adını verdikleri bir kızları dünyaya gelir[15].

Kemal Bilbaşar evlendikten kısa bir süre sonra 1 Kasım 1935’te askere gider. Bir yıl süren askerlik görevinin ilk altı ayını İstanbul’da Halıcıoğlu Yedek Subay Okulu’nda piyade, son altı ayını da İzmir’de yarsubay olarak tamamlayıp 1 Kasım 1936’da terhis edilir[16].

Askerlik hizmetini tamamlayan Bilbaşar’ın tayini 31 Ekim 1936’da Nazilli Ortaokulu’na, eşi Bedia Hanımınki de İzmir Kız Lisesi’ne çıkar. Nazilli’de çalıştığı dönemde eşi İzmir’de olduğu için her hafta sonu İzmir’e gitmek zorunda  kalan Bilbaşar, 14 Ekim 1937’de tayininin İzmir’e çıkmasıyla bir yıl süren bu sıkıntılı durumdan kurtulur.

Nazilli’de öğretmenlik yaptığı bu bir yıllık sürede Bilbaşar, kasabanın tek oteli olan Nazilli Palas’ta kalmıştır. O yıl açılacak olan Nazilli Basma Fabrikası’nın hazırlıkları için orada çalışan Rusya’da eğitim görmüş ressam, mühendis ve teknisyenlerle tanışarak Rus sanat ve edebiyatı hakkında bilgisini derinleştirmiştir. Onlardan aldığı kitaplar sayesinde Çehov, Dostoyevski ve Gogol gibi Rus edebiyatının büyük romancı ve hikâyecilerini tanıma fırsatı bulmuştur. Bilbaşar okul paydosunda öğrencileriyle birlikte Menderes’e gittiklerinde çocuklar oyuna daldığında orada bulunan Pamuk Islah İstasyonu’ndaki ziraat mühendislerini ziyarete gittiğini ve onlardan toprak üzerinde dönen oyunlar hakkında bazı şeyler öğrendiğini belirtmektedir. Yazar, buradaki izlenimlerinden sonraki yıllarda yazdığı hikâyelerinde yararlanmıştır. Buradayken yazdığı ilk hikâyesi olan Kaza’yı 1938 yılında Kültür dergisinde yayımlamıştır[17]. Bunu daha sonra Hacı Emminin Damadı, Budakoğlu adlı hikâyeleri takip eder. Hacı Emminin Damadı adlı hikâyesiyle 1939 yılında CHP Genel Sekreterliği tarafından halkevinin üyesi olan gençler arasında düzenlenen Memleket Küçük Hikâyeleri Yarışması’nda birinci olmuştur[18]. Yazar Nazilli’de geçirdiği bu bir yılın sanat yaşamına önemli katkısı olduğunu belirtmiştir.[19].

Nazilli’den sonra tayini 16 Ekim 1937’de İzmir Karataş Ortaokulu’na çıkan Bilbaşar, emekli oluncaya kadar çalıştığı bu okulda yirmi dört yıl tarih, coğrafya ve yurttaşlık bilgisi öğretmenliği yapmıştır. Kendi ifadesine göre bu okulda, fikir ve sanat yayınlarını yakından takip eden bir öğretmen kadrosu mevcuttur[20]. Buradaki öğretmenlerden İlhan İleri ve Garra Sarmat’ın Aramak, Fikirler gibi İzmir’in o dönemde önemli yayın organlarından olan dergilerde yazılarının yayımlanması Bilbaşar’ın öğretmen kadrosu hakkındaki düşüncelerinde haklı olduğunu göstermektedir.

Bilbaşar, öğretmenlik mesleğinin yazarlığına katkıları olduğuna içtenlikle inanır. Ona göre öğrenci velileriyle sık görüştükleri için farklı kesimlerden insanları tanıma imkânı bulmaları, yaz tatillerinde yaptıkları gezilerle değişik yerleri görmeleri yazacaklarının malzemesini oluşturmada önemli bir paya sahiptir[21].

Bilbaşar’ın, 1938-1954 yılları arasında İzmir’in önemli gazetelerinden olan Anadolu’da birçok hikâye ve makalesi yayımlanır. Anadolu gazetesinde 1938 mayısında yayımlanan Necip Fazıl’ın bir tiyatrosu hakkında yaptığı değerlendirmeleri içeren “Uçurum Kenarında Yaratılmış Bir Eser: Bir Adam Yaratmak”[22] başlıklı yazısı onun bu gazetede çıkan ilk yazısıdır.

1939 yılında da İlhan İleri ve Cahit Tanyol’la birlikte Aramak adlı bir dergi çıkarmaya karar verirler. Dergi çıkarmayı istemelerinin önemli sebeplerinden biri de yazdıklarını yayımlatacak yer bulma konusunda çektikleri sıkıntıdır[23]. Çünkü Bilbaşar ve arkadaşları o yıllarda yazı hayatına yeni adım atmış ve henüz isim yapmamış kişilerdir. Mesul müdürü Cahit Tanyol, neşriyat müdürü Kemal Bilbaşar olan derginin kurucuları arasında Nuri Erkoldaş, İlhan İleri, Hilmi Apak, Nureddin Ardıç, Saim Eğilmez, Cemil Omaç, Garra Sarmat ve Sabri Gül gibi Gazi Eğitim Enstitüsü’nden mezun on arkadaş vardır. Yayımlandığı yıllarda hem hacim hem de içerik bakımından İzmir’in önemli dergilerinden sayılan Aramak, 1939 nisanından 1940 eylülüne kadar 16 sayı çıkar. Çıkış amacı “güzeli, iyiyi, gerçeği aramak” olarak belirtilen derginin yayıma hazırlandığı yer, bir “edebiyatçılar lokali”ni andıran Bilbaşar’ın evidir. O ve arkadaşları burada kendi yazıları üzerinde tartıştıkları gibi aynı zamanda dergiye gönderilen yazılar arasından da seçim yaparlar[24]. Dergi, yayın hayatını sürdürürken Nurullah Ataç, Adnan Cemgil, Ercüment Ekrem Talu, Halit Fahri Ozansoy, Turhan Tan, Hüseyin Cahit Yalçın, Cavit Yamaç, İrfan Hazar gibi pek çok edebiyatçı yazılarında Aramak’tan övgüyle söz etmişlerdir. Buna rağmen Aramak uzun ömürlü olamamıştır. Çünkü dergi ekonomik sıkıntılar içine girmiş ve yazıların çoğunu kaleme alan ve aynı zamanda da derginin mesul müdürlüğünü yürüten Cahit Tanyol İzmir’den ayrılıp İstanbul’a gitmiştir.

Bilbaşar, Anadolu, Kültür ve Aramak’ta yayımlanan hikâyelerini toplayarak 1939 yılında Anadolu’dan Hikâyeler’i, 1941’de de Cevizli Bahçe’yi bastırmıştır. 1943 yılında da ilk romanı olan Denizin Çağırışı yayımlanır. Bundan sonra tekrar hikâye alanında kendini gösteren yazar, 1944 yılında üç hikâyesinden oluşan Pazarlık adlı kitabını yayımlamıştır. Yazar aynı yıl eserlerini daha geniş bir okur kitlesine ulaştırabilmek amacıyla İstanbul’a yerleşmek istemiş, hatta Zekeriya Sertel tarafından hikâye ve röportaj yazarı olarak Tan gazetesinde işe alınmıştır. Fakat daha İstanbul’a taşınmadan Tan’ın tahrip edilmesi üzerine Bilbaşar bu isteğini gerçekleştirememiştir. Bilindiği gibi Tan gazetesi 2. Dünya Savaşı sonrasında Türkiye ile SSCB’nin iyi ilişkiler kurması gerektiği konusundaki tutumu ile özellikle milliyetçi çevrelerin ve iktidarın tepkisini çekmiş ve 4 Aralık 1945’te gazetenin matbaası tahrip edilmiştir. Tan Olayı olarak adlandırılan bu hadiseden sonra gazete yayım hayatına son vermek zorunda kalır.

Kemal Bilbaşar eserlerini, bazen K. Bilbaşar ve K.B. kısaltmalarıyla bazen de takma adlarla yayımlamıştır. Bunlardan biri kızının adı olan Esin Bilbaşar ya da onun kısaltması E. Bilbaşar’dır. Bu adı çoğunlukla geçimine destek olması amacıyla Ayşegül Çocuk Serisi için hazırladığı çeviri ve adapte romanlarda ve Demokrat İzmir gazetesinde yayımlanan iki çeviri romanında kullanmıştır. Kullandığı takma adlardan diğeri, adının ve soyadının ilk üç harfinin bir araya getirilmiş şekli olan Kembil’dir. Bu ismi, Tan gazetesinde “Şehirden Röportajlar” başlığı altında yayımlanan aktüel konulu yazılarda kullanmıştır. Kullandığı bir diğer takma ad, adının son iki harfi olan “al” ile soyadının son hecesi olan “şar”ı birleştirerek oluşturduğu Alşar’dır. Yazar, Alşar imzasını sadece Tan gazetesinde “Ege’den Meseleler” başlığı altında yayımladığı makalelerinde kullanmıştır. Onun özellikle Tan’daki yazılarında takma ad kullanmasının sebebi, gazetenin o yıllarda savunduğu fikirler dolayısıyla dikkat çekip çeşitli çevreler tarafından ağır şekilde eleştirilmesi olabilir. Daha önce de söz ettiğimiz gibi bu eleştirilerin dozu gazetenin tahribine kadar varmıştı.

Bilbaşar, 1945 yılında bir yandan öğretmenliğe devam ederken bir yandan da geçimine destek olması amacıyla Bahri Baba Parkı’nın karşısında Alşar adlı bir kitabevi açar. Burası kitapların yanı sıra bazı gazete ve dergilerin, kırtasiye malzemelerinin de satıldığı bir yerdir. Kemal Bilbaşar, isminin ve soyadının bazı harflerini birleştirerek kitabevine “Alşar” adını vermiştir. Ancak, bu adın “kızıl şehir” anlamına geldiğini düşünenler, önce imzasız mektuplarla gözdağı verir, daha sonra da dükkânın camlarını kırarlar[25]. Aynı zamanda Orhan Rahmi Gökçe, İrfan Hazar, Naci Sadullah, İlhan İleri gibi devrin İzmir’inin tanınmış şair ve yazarlarının da toplandığı bir yer olan Alşar Kitabevi sol görüşlü yazarların bir araya geldiği bir “nifak yuvası” olarak görüldüğü için de çeşitli baskılara maruz kalmış ve yaklaşık bir yıl sonra bu baskılar yüzünden kapanmak zorunda kalmıştır[26]. Alşar Kitabevi’nin kapanmasında Memurîn Kanunu’na göre devlet memurlarının ikinci bir işte çalışmasının yasak olması da etkili olmuş olabilir. İzmir Valisi Şefik Soyer tarafından Milli Eğitim Bakanlığı’na yazılan bir yazıdan Bilbaşar’ın ilgili makamlara bu konuda şikayet edildiği anlaşılmaktadır[27].

Bilbaşar’ın başına gelenler bu kadarla kalmaz, 1940’lı yıllarda Yurt ve Dünya, Adımlar, Ant gibi sol eğilimli dergilerde ve tek parti dönemini ağır bir dille eleştirdiği için iktidarın ve milliyetçi çevrelerin tepkisini toplayan Tan gazetesinde yazdığı yazılar sebep gösterilerek 1945 yılı sonlarında Milli Eğitim Bakanlığı tarafından yazar hakkında soruşturma açılır. Soruşturma açılmadan evvel evinde yapılan aramalarda mektup, günlük gibi özel evrak ile Bilbaşar’ın üzerinde çalıştığı eserlerin müsveddelerine geri verilmemek üzere el konulur[28]. İzmir Valisi tarafından Milli Eğitim Bakanlığı’na gönderilen bir yazıda Kemal Bilbaşar’ın 5 Kasım 1945’te Tan gazetesinde yayımlamış olduğu Trampa başlıklı hikâyesi ve Alşar Kitabevi’ndeki faaliyetleriyle dikkat çektiği belirtilmiştir. Aynı yazıda Bilbaşar, komünizm mefkûresini taşıyan ve bunun yayılmasına hizmet eden bir öğretmen olmakla da suçlanmıştır[29]. Bu suçlamalar sonucu 14 Aralık 1945 tarihinde toplanan Maarif Vekilliği Müdürler Encümeni’nde Bilbaşar’ın açığa alınmasına karar verilir. 19 Aralık 1945’te görevinden uzaklaştırılan yazar, hakkını aramak amacıyla Ankara’ya giderek Hasan Ali Yücel’le görüşür; ona bakanlık emrine alınmasının sebebini sorar. Yücel’den suçunun sol görüşlü gazete ve dergilerde hikâye yazmak olduğunu öğrenen Bilbaşar, halkçı bir yazar olduğu için her yayın organından yararlanmaya çalıştığını, yazdığı yerlerden dolayı değil; eğer suç sayılacak bir taraf varsa yazdıklarından dolayı cezalandırılması gerektiğini söyleyerek kendini savunur[30]. Yazarın savunması haklı bulunarak altı ay sonra, yani 31 Mayıs 1946’da görevine dönmesine karar verilir.

Görevine iade edildikten sonra tekrar sıkıntılı bir dönem yaşayan Bilbaşar, bu defa da Anadolu gazetesinde çalıştığı ileri sürülerek 1948 yılında Milli Eğitim Bakanlığı’na şikayet edilir. Yazarın savunma yazısında Anadolu gazetesinde daimî olarak çalışmadığını, sadece telif ücreti karşılığında bazı yazılar yazdığını belirtmesi üzerine Disiplin Komisyonu, hakkında kovuşturmaya gerek olmadığına; ama herhangi bir yere naklinin uygun olacağına karar verir. Bununla beraber Orta Öğretim Genel Müdürlüğü tarafından 29 Ocak 1949’da Zat İşleri Müdürlüğü’ne yazılan bir yazıda tayin gerektirecek bir durumun olmadığı belirtilmiştir.

Bilbaşar, ilerleyen yıllarda da bakanlığın dikkatini çekmiş ve sürekli takip altında tutulmuştur. Nitekim müfettiş Asım Korkut, 1 Mayıs 1952’de Milli Eğitim Bakanlığı’na Bilbaşar hakkında yazdığı bir raporda, onun iki yıl öncesine kadar emniyetin daimî takibi altında tutulduğunu; fakat son iki yıldır dikkati çeken bir davranışı olmadığını belirtir[31].

Yazar, 1945 yılında Ankara radyosunda seslendirilmek üzere Çıldır Gölü Efsanesi, Şifalı Muska, Bebek Oy adlı oyunları yazmıştır. Bu oyunlar Kemal Tözem tarafından radyoda seslendirilmiştir. Bunlardan Çıldır Gölü Efsanesi daha sonra İzmir Radyosu’nda da temsil edilmiştir[32]. Aynı yıl Cevizli Bahçe ve Kadırga hikâyelerini birleştirerek yazdığı Kadırga adlı oyununu CHP’nin açtığı piyes yarışmasına gönderen Bilbaşar, bu oyunuyla ikincilik ödülünü kazanmıştır. Birinciliği ise Necip Fazıl almıştır. Fakat Necip Fazıl ve Bilbaşar’ın ödülleri yazarları hükûmete muhalif görüldüğü için iptal edilmiş, sadece üçüncüye ödül verilmiştir[33]. Kadırga’yı çok beğenen Avni Dilligil, 1947 yılında İzmir Şehir Tiyatrosu’nda bu oyunu sahnelemek ister. Bu amaçla oyunu Basın-Yayın Müdürlüğü’ne göndererek sahnelenmesi için onay bekler. Fakat müdürlükten gelen cevapta sebep gösterilmeksizin oyunun sahnelenmesine izin verilmediği belirtilmiştir.

Aradan geçen beş yılda şartların değişmiş olacağını düşünen Bilbaşar, 1952 yılında Kadırga’yı bu sefer oynanacağı umuduyla İstanbul Şehir Tiyatrosu’na gönderir. Piyes bu defa da Cevat Fehmi Başkut, Halit Fahri Ozansoy, Sabri Esat Siyavuşgil, Şükrü Erden ve Ercüment Ekrem Talu’nun yer aldığı heyet tarafından geri çevrilir. Geri çevrilme sebebi olarak oyunun konu itibariyle İstanbul seyircilerinin gözünü ve gönlünü doyuracak mahiyette olmadığı ve teknik bakımdan da tiyatrodan ziyade hikâye türüne has özelliklerin ağır bastığı gösterilir[34]. Kadırga ikinci kez geri çevrilmesine rağmen Bilbaşar mücadelesine devam eder. Yeditepe dergisinde yayımlanması amacıyla derginin sahibi Hüsamettin Bozok’a bir mektup gönderip tarafsız bir jüri kurularak eserin değerlendirilmesini ister. Bilbaşar, bu mektupta Kadırga’nın geçerli bir sebep gösterilmeden geri çevrilmesini eleştirir[35]. Bunun üzerine Yeditepe’nin idarecileri çeşitli gazetelerde yazan farklı sanat görüşlerine sahip yazarları bir araya getirmeye karar verirler. Ahmet Hamdi Tanpınar, Bedri Rahmi Eyüboğlu, Sait Faik Abasıyanık, Fikret Adil, Oktay Akbal, Yaşar Kemal, Behçet Necatigil, Tarık Buğra, İbrahim Hoyi, Ayşe Nur, Nevzat Üstün ve Tunç Yalman’dan oluşan jüri, Refik Halit Karay’ın başkanlığında İstanbul’da Maya Sanat Galerisi’nde toplanır. Jüri, yazarın Anadolu’yu iyi tanıdığını ve kuvvetli bir gözlem gücüne sahip olduğunu söyleyerek eseri başarılı bulur[36]. Tüm bu olanlardan rahatsızlık duyan Şehir Tiyatrosu jüri üyelerinden Sabri Esat Siyavuşgil, 4 Ocak 1953’te Yeni Sabah gazetesinde “Edebî heyet haklıymış.” başlıklı bir yazı yazarak Kadırga ile ilgili olarak toplanan ilk jürinin kararının isabetli olduğunu savunur. Bilbaşar, Demokrat İzmir’de yazdığı bir yazıyla Siyavuşgil’in iddialarına cevap verir[37]. Bilbaşar, bu uğraşlarına rağmen hangi dönemde olursa olsun bu oyunu halka ulaştıramayacağını düşünerek Kadırga’yı Yeşil Gölge adıyla romanlaştırır ve bu eseriyle 1968 yılında MAY Roman Ödülü’nü Mehmet Seyda ile birlikte paylaşır[38].

1945 ile 1953 yılları arasında sekiz yıllık bir suskunluk devresi yaşayan Bilbaşar’ın bu suskunluğu, 1953’te yayımlanan Pembe Kurt adlı hikâye kitabıyla son bulur. Yazarın bu yıllarda edebiyat dünyasından çekilişinde şüphesiz 1945’te bakanlık emrine alınması ile başlayan ve 1952’ye kadar devam eden soruşturma ve takip altında tutulma süreci etkili olmuştur.

Bilbaşar’ın bu suskunluk devresinden sonra hikâyeleri 1953 yılında Yeditepe dergisinde ve Demokrat İzmir gazetesinde yayımlanmaya başlar. 1953-1971 yılları arasında Demokrat İzmir’de yazdığı yazılar hem tür hem de sayı bakımından oldukça fazladır. Bu gazetede, daha sonra bir kısmını kitaplarında toplayacağı pek çok hikâyenin yanı sıra tefrika romanları ve çeşitli konularda yazdığı makaleleri de yayımlanmıştır.

1956 yılında, çoğunluğu Demokrat İzmir’de çıkmış hikâyelerinden oluşan Köyden Kentten Üç Buutlu Hikâyeler adlı kitabı yayımlanmıştır. Yazarın İzmir’de basılan son kitabı Ay Tutulduğu Gece’dir. Yazar bu romanı 1954-1955 yılları arasında Demokrat İzmir’de, 1958-1959 yılları arasında da Tahtıravalli adıyla Vatan gazetesinde tefrika ettikten sonra 1961’de Ay Tutulduğu Gece adıyla kitaplaştırmıştır. Böylece Bilbaşar, bu eseriyle on sekiz yıl aradan sonra tekrar roman türünde bir eser yayımlamış olur.

Bilbaşar, yirmi yedi yıl öğretmenlik yaptıktan sonra hem siyasî hayata atılmak hem de eserlerini yazmaya daha çok vakit ayırmak için 18 Aralık 1961’de emekliye ayrılmıştır. Emekli olduktan sonra İşçi Partisi’ne katılan yazar, 1965’e kadar İzmir İl Başkanlığı, genel yönetim kurulu üyeliği, il danışma kurulu üyeliği gibi çeşitli görevlerde bulunmuştur. 1965 yazında yapılan seçimlerde Manisa’dan milletvekili adayı olmasına rağmen seçilememiştir[39]. O yılki seçimlerde meclise partiden on dört milletvekilinin girmesiyle görevinin bittiğine inanan Bilbaşar, bu tarihten sonra siyasetle aktif olarak ilgilenmemiştir. Bilbaşar’ın seçim faaliyetleri esnasında pek çok yeri dolaşması ona köy ve kasaba yaşamını da gözlemleme imkânı vermiştir[40].

Kemal Bilbaşar ve eşi Bedia Hanım 1964 ağustosunda kızlarını ziyaret amacıyla Amerika’ya giderler ve orada 1965’in mayısına kadar kalırlar. Döndüklerinde artık onları İzmir’e bağlayan bir şey kalmadığı için 1966’nın başında oğullarının yaşadığı şehir olan İstanbul’a yerleşirler[41]. Bilbaşar’ın bu kararında büyük ihtimalle İstanbul’un kültür ve edebiyat hayatının İzmir’den daha hareketli olmasının etkisi vardır.

1963 yılında Demokrat İzmir gazetesinde tefrika ettiği Cemo adlı romanını 1966’da kitaplaştıran yazar, bu romanıyla büyük yankı uyandırmış ve 1967 yılında Türk Dil Kurumu Roman Ödülü’ne lâyık görülmüştür. Yurt içinde beğeni gören Cemo, 1976 yılında İngilizce’ye, 1982’de de Çekçe’ye çevrilerek basılmıştır. Edebiyat çevrelerinde çok ilgi gören ve hakkında pek çok makale yayımlanan eser, aynı zamanda sinemaya da aktarılmıştır. 1972 yılında gösterime giren filmin senaryosunu Ayşe Şasa yazmış, yönetmenliğini de Atıf Yılmaz yapmıştır. Cemo’nun filmi de tıpkı romanı gibi başarılı bulunmuş, sinema eleştirmenleri tarafından yılın en iyi filmleri arasında gösterilmiştir[42].

Bilbaşar, 1966’da İstanbul’a yerleşmiş ve ölünceye kadar burada yaşamıştır. İzmir’deyken daha çok hikâyeye ağırlık veren yazar, bu devrede sekiz telif, üç tercüme roman ve iki hikâye kitabı yayımlamıştır. İstanbul’da yoğun bir tempoyla çalışması sonucunda 1969 yılında “sürmenaj entelektüel” teşhisi konan bir psikolojik rahatsızlık geçirmiştir.

1969 yılında yayımladığı iki ciltlik Memo adlı romanı, konu itibariyle Cemo’nun devamı niteliğindedir. İki yıl sonra yayımlanan Irgatların Öfkesi’nde çoğu daha önce yayımlanmış olan hikâyelerini bir araya getirmiştir. Yazarın aynı yıl Yonca Kız adlı bir çocuk romanı da yayımlanmıştır. Daha önce Cumhuriyet’te Yanlış Zifaf adıyla tefrika edilen romanını da 1972 yılında Başka Olur Ağaların Düğünü adıyla yayımlar. 1976’da basılan Kurbağa Çiftliği adlı kitabında çocuklar için yazdığı hikâyelerle bir tane de masal yer alır. Yazar, son kitapları olan Kölelik Dönemeci, Bedoş ve Zühre Ninem’de ise tarihî konulara yönelmiştir. Ayrıca İstanbul devresinde yazarın üç tane de çeviri romanı yayımlanmıştır. Bunlar Gölgedeki Zorbalar ve çocuk kitapları olan Ayşe’nin Öksüzleri ile iki ciltlik Gülenay’dır.

1982 yılının sonunda Paris’te yaşayan kızını ziyareti esnasında yaptırdığı sağlık kontrolleri sonucunda Bilbaşar’a kalp yetmezliği teşhisi konur. Evhamlı bir yapıya sahip olan yazar, damar tıkanıklığı ve yüksek tansiyon gibi rahatsızlıkların belirlenmesi üzerine kısa bir süre sonra Türkiye’ye döner[43]. Yüksek tansiyon sonucu beyin damarlarından birinin zarar görmesi üzerine hastaneye kaldırılan Bilbaşar, 21 Ocak 1983 tarihinde İstanbul’da vefat etmiştir[44]

Kemal Bilbaşar öğretmenlik, roman ve hikâye yazarlığı, gazetecilik gibi birçok işi bir arada yürütmüş çok yönlü bir insandır. Eserlerinin yayımlanmaya başladığı 1935 yılından, son eserlerinin yayımlandığı 1981 yılına kadar, kırk altı yıl süren edebî hayatı süresince yirmi üç kitabı basılmış, çeşitli gazete ve dergilerde tefrika romanları, hikâyeleri ve makaleleri yayımlanmıştır. O, tür bakımından çeşitlilik, sayı bakımından zenginlik gösteren eserleri ile Cumhuriyet devrinin dikkate değer hikâye ve roman yazarları arasındadır.

NEDEN GENÇLİK NEDEN EDEBİYAT

Okumak için………….TIKLAYINIZ

AHMET MİTHAT EFENDİ

hayatı, kişiliği, sanatı, eserleri

Okumak için…………….TIKLAYINIZ

Atabetü’l Hakâyık Yazarı Edib Ahmed’in Mezarı ve Yüknek’in Neresi Olduğu Hakkında

Okumak için………..TIKLAYINIZ

MEHMET AKİF VE İSTİKLAL MARŞIMIZ

Safiye A K D E N İ Z

hayatı, eserleri, fikirleri

Okumak için……………..TIKLAYINIZ

Okumak için………….TIKLAYINIZ

” Ş İ İ R L E R ”

Okumak için ……………….TIKLAYINIZ

NAMIK KEMAL KRONOLOJİSİ

Okumak için…………TIKLAYINIZ

Y A H Y A  K E M A L

Okumak için…………TIKLAYINIZ

MUSTAFA KEMAL’İN NEŞESİ

Okumak için……………….TIKLAYINIZ

ABDÜLHAK HAMİD TARHAN

Hayatı, sanatı, eserleri

Okumak için…………..TIKLAYINIZ

Doğu

Fatma Can

Dermanî

MEHMET EMİN YURDAKUL VE HALK EDEBİYATI

Okumak için……………..TIKLAYINIZ

CAHİT SITKI TARANCI

“Otuz Beş Yaş” Şairini Başarıya Ulaştıran Yol :

Cahit Sıtkı’da Halk Edebiyatı Etkileri

ŞİİRLERİNDE HALK EDEBİYATI ETKİLERİ

Çeviri: Seçil Dumantepe ÜSTÜN

Okumak için……………….TIKLAYINIZ

( KRONOLOJİK ÖZET)

………..şu kelime somuttur, bu kelime soyuttur demek sanıldığı kadar kolay bir iş değildir: Ayrıca anlam yönünden b ü t ü n k e l i m e l e r s o y u t t u r !

Prof. Dr. Rıza FİLİZOK

Okumak için ………….TIKLAYINIZ

A N A  D İ L İ N D E  D Ü Ş Ü N M E K

Tercüme: Ali AK

Okumak için…………TIKLAYINIZ

TÜRK EDEBİYATINDA ELEŞTİRİ

Okumak için…………..TIKLAYINIZ

Okumak için …………. TIKLAYINIZ

T Ü R K D İ L İ ve E D E B İ Y A T I

E Ğ İ T İ M İ  Ü Z E R İ N E

B A Z I  D Ü Ş Ü N C E L E R

B i l i m i n,  b i l i m a d a m ı n ı n,

ö ğ r e n c i n i n  m e s e l e l e r i..

Okumak için…………..TIKLAYINIZ

EDEBÎ TENKİT ALANINDA

KISA BİR GEZİNTİ

Okumak için………………..TIKLAYINIZ

* İdealleştirme * Üsluplaştırma

* Mübalağa * Karikatürleştirme

* Hayalcilik * Gerçekçilik

Okumak için………………….TIKLAYINIZ

OKUMA PARÇASI:

Bir PORTRE ÖRNEĞİ : Jiton

Okumak için………….TIKLAYINIZ

ROMANCININ DÜNYASI

Demirkazık yerindedir,

Bütün ışıklar yer değiştirse de.

Mustafa Kemal milyondur hep,

Yürek birse de.

Demirkazık kalıcı, kuzey kuzey,

Çok parlamadan, biraz sönük.

Mustafa Kemal hepimizi kapsar,

Hepimize ayrı ayrı dönük.

Demirkazık, uzun,

Kocaman gecelere karşı yaşar sarıda.

Mustafa Kemal uzanır sonuca ergeç,

Kalmaz ki yarıda.

Demirkazık ne güzel,

Evrenin çivisi.

Mustafa Kemal evrence bir aydınlık,

Yok eder karanlığı, sisi.

Demirkazık ne der yolunu yitirenlere ta uzak,

Kendi yönüne gel der.

Mustafa Kemal ne der bana, sana, ona

Özgürlük üzre yüksel der.

Fazıl Hüsnü DAĞLARCA

Tercüme: Nazmiye RAŞİT

Okumak için………………..TIKLAYINIZ

DİNLEMEYİ BİLMEK

Ord. Prof. Dr. FUAD KÖPRÜLÜ

TÜRK EDEBİYATINA UMUMİ BİR BAKIŞ
Okumak için…………….TIKLAYINIZ

TİRYAKİ SÖZLERİ

Okumak için ………..TIKLAYINIZ

Okumak için………..TIKLAYINIZ

D Ü Ş Ü N C E L E R

Okumak için…………TIKLAYINIZ

AYŞE ERGÖN:

NASREDDİN HOCA’dan seçme 1 0 0 FIKRA

Okumak için …………….TIKLAYINIZ

3 EKİM 2008

Okumak için…………TIKLAYINIZ

Arasında

Okumak için TIKLAYINIZ

Mösyö SEGUİN’İN KEÇİSİ

Okumak için ………… TIKLAYINIZ

ALTIN BEYİNLİ ADAM MASALI

Okumak için…………. TIKLAYINIZ

Okumak için…………..TIKLAYINIZ

Okumak için……………….TIKLAYINIZ

Hürriyet Kasidesi

Okumak için……………TIKLAYINIZ

GİZLİ MABET

Okumak için……………..TIKLAYINIZ

RUDYARD KİPLİNG :

EĞER

Okumak için……………..TIKLAYINIZ

HİKAYE: GAMSIZ’IN ÖLÜMÜ

Okumak için……………TIKLAYINIZ

Okumak için …………TIKLAYINIZ

Okumak için…………..TIKLAYINIZ

Okumak için………….TIKLAYINIZ

TÜRK EDEBİYATINDA

NEV – YUNANİLİK

Okumak için…………….TIKLAYINIZ

Tercüme: A L İ A K

D İ L ve V A T A N S E V E R L İ K

Okumak için……………TIKLAYINIZ

BİLİMİN AMACI ve YÖNTEMİ

Okumak için …………….TIKLAYINIZ

Okumak için………….TIKLAYINIZ

ROMANLAR YOLUYLA İRADE EĞİTİMİ

Okumak için………….TIKLAYINIZ

*HAYATI, *YAZI HAYATI,

*KÜLTÜR MUHİTİ, *KİŞİLİĞİ. (44 SAYFA)

Okumak için ……………TIKLAYINIZ

M İ L L E T ve M İ L L İ Y E T Ç İ L İ K NEDİR?

Okumak için…………….TIKLAYINIZ

MİLLÎ EDEBİYAT DÖNEMİNİ HAZIRLAYAN TARİHÎ ve KÜLTÜREL OLGULARA GENEL BİR BAKIŞ

Okumak için……………TIKLAYINIZ

YUNUS EMRE’NİN MÜSLÜMAN TANIMI

Okumak için…………….TIKLAYINIZ

ATATÜRK ve BİLİM HAYATIMIZ, R. FİLİZOK

Okumak için………..TIKLAYINIZ

Okumak için…………..TIKLAYINIZ

BAZI ÖNERİLER……………………..

Okumak için………..TIKLAYIN

ÖĞRENCİLERİMİZE :

FİKİRYAZILARI ve  İSPATLAMA METİNLERİ NASIL YAZILIR ?

Okumak için………..TIKLAYINIZ

İ Ç B A Ğ L A R I N Ö N E M İ

Okumak için……………TIKLAYINIZ

HİKÂYE ETME METİNLERİNE DERİNLİK NASIL VERİLİR?

ARKA PLAN YARATMA TEKNİĞİ…

Okumak için……………TIKLAYINIZ

Okumak için…………TIKLAYINIZ

“AÇIKLAYICI  METİNLER”

NASIL YAZILIR ?

Okumak için………….TIKLAYINIZ

TASVİR METİNLERİ YAZMA

Okumak için …………….TIKLAYINIZ

RESİMDE BİÇİM ve İÇERİK ilişkisini kavramaktır.

Okumak için…………..TIKLAYINIZ

ve bazı yararlı teknikleri

Okumak için…………..TIKLAYINIZ

1) Tem İlerlemesini Nasıl Sağlarım?

Okumak için TIKLAYINIZ

GÜZEL ve DOĞRU YAZMAK İÇİN İLK ADIMLAR

Okumak için………….TIKLAYINIZ

BİR PARAGRAF NASIL YAZILIR?

Okumak için…………TIKLAYINIZ

BİR ÖZET ÖRNEĞİ

Okumak için………….TIKLAYINIZ

ÖZETLEMEYİ BİLMEK BAŞARINIZI ARTIRACAKTIR

Okumak için………………TIKLAYINIZ

ÖZETLEME YÖNTEMİ

Okumak için………………TIKLAYINIZ

SÖZLERİ ANLAM YÖNÜNDEN BİRBİRİNE NASIL BAĞLAMALIYIZ ?

Okumak için…………….. TIKLAYINIZ

R. Filizok

Okumak için……………. TIKLAYINIZ

TÜRKÇENİN DOĞRU KULLANIMI

Okumak için……………………TIKLAYINIZ

ESKİ USTALARIN GÖRÜŞLERİ…

İyi yazmak: Buffon’a göre “iyi düşünmek, iyi hissetmek ve bunları iyi aktarmak” tır. Bu iş, temel olarak

a)     zekâ gücüne,

b)     hissetme gücüne,

c)     geliştirilmiş bir zevke

dayanır.

Buffon, üslûbu şöyle tarif ediyordu: “Üslûp, düşünceye verilen düzen ve harekettir.”

Eski yazma ve konuşma sanatının (rhétorique) ustatalarına göre iyi yazmak, üç ayrı çalışma yapmayı gerektirir:

1) İcat (L’invantion): : Yazmaya başlamadan önceki fikir bulma aşamasıdır. Düşüncelerin (tasavvurların) ve olguların araştırılması, hislerin uyanıklığı icadı hazırlar. Boileau, yazmayı öğrenmeden önce düşünmeyi öğrenmek gerektiği görüşündedir.

2) Kompozisyon ve plân ( Dispositio):  Fikirler ve olgular aynı kuvvete ve aynı öneme sahip değildir. Onları  mantıklı bir sıra içinde düzenlemek, yahut değerlendirmek amacıyla gruplandırmak   gerekir. Bu yöntemli sınıflandırmaya kompozisyon diyoruz.

3) Dile getirme: (İfade ve üslûp) (L’élocution: expression ve style ): Fikirlerin, olguların yahut hislerin  doğru ifade edilmesi, onları ifade edebilecek asıl kelimelerin aranıp bulunmasıyla mümkündür.  Çoğu zaman bu kelimeleri hemen hatırlayamayız ama onlar mevcutturlar. Yazı yazarken onların aranıp bulunması gerekir. Bir yazarın ilk işi budur. İfade, bir fikri yahut nesneyi anlatan asıl kelimelerin bulunmasıdır. İfade terimi, genel olarak düşüncenin söz vasıtasıyla ifade edilmesini anlatır, halbuki üslup daha özel olarak ifadesine, yahut edebî şekline bürünmüş düşünceyi ifade eder.

Yazı yazarken eski retorikçilerin bu fikirlerinden yararlanabilirsiniz.

İlk denemeyi yapmak için ne bekliyorsunuz?

Okumak için ………….TIKLAYINIZ

Okumak için…………..TIKLAYINIZ

Bir metnin tipini belirlemedeki g ü ç l ü k l e r

Okumak için…………….TIKLAYINIZ

özet çıkarırken…

YARARLANABİLECEĞİNİZ İŞARETLER !

Okumak için ………….TIKLAYINIZ

İÇİN İLK ADIMLAR

Okumak için TIKLAYINIZ

Okumak için……….TIKLAYINIZ

OKUMAK, ANLAMI YENİDEN İNŞA ETMEKTİR

Okumak için…………TIKLAYINIZ

METİN ANALİZİ ALIŞTIRMALARI

YAZARIN AMACI ve ANA FİKİR

Okumak için…………….TIKLAYINIZ

BACON

OKUMAYA DAİR (OKUMA ÜZERİNE EŞSİZ BİR YAZI)

Okumak için TIKLAYINIZ

Okumak için TIKLAYINIZ

*

Düşünme bir sanattır. Biz bu sanatı doğuştan bilmeyiz, ancak diğer sanatlar gibi, özel bir çaba harcayarak sonradan öğreniriz. Bununla birlikte günlük hayatımızda bu apaçık hakikati unuturuz. Biz unuturuz, bizi yetiştiren ailemiz ve öğretmenlerimiz unutur, vatandaşlarına düşünmeyi öğretmesi gereken eğitim bakanlığı unutur, sonunda bu sanatı doğuştan getirdiğimize inanmaya başlarız ve bize sokaktan gelmiş olan modellerle düşünmeye çalışırız. İşin kötüsü, artık iyi düşündüğümüze de inanmaya başlarız, onlara sımsıkı sarılır, düşüncelerimize karşı çıkanlara da pek hoş bakmayız.

*

Aslında sağlığımız konusunda ne kadar tedbirli olmak gerekirse düşüncemizin sağlığı konusunda da o kadar dikkatli olmamız gerekmektedir. Abur cubur şeyler yemek, nasıl midemize zarar verirse, sokaktan edindiğimiz yollarla düşünmek de zihnimize aynı şekilde zarar verebilir.

*

Genç okuyucularıma, bu konuda ilk adımı atmaları için Cevdet Perin tarafından Türkçemize kazandırılan Jean Guitton’un “Düşünme Sanatı” adlı eserini okumalarını öneririm. Jean Guitton bu eserinde, bir Fransız gencine, “İrène”e sesleniyor, daha doğrusu İrène’in şahsında dünya gençliğine sesleniyor. Bir söyleşi tadında bu güç konuyu anlaşılır kılıyor.

*

Kitap okuyacaksanız, önünüze çıkan ilk kitabı okumayın. Onu seçin. İşe Düşünme Sanatı’nı okuyarak başlayabilirsiniz. _______________________________________________

*

Jean Guitton, Düşünme Sanatı, Çev.: Cevdet Perin, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1968.

Rıza Filizok

Kıyas (syllogisme), bir akıl yürütme yoludur: Doğru olarak kabul ettiğimiz iki önermeye dayanarak bir üçüncü önerme elde etmektir. Şu örneği hepimiz biliriz:

Bütün insanlar ölümlüdür.

Esasen Sokrat bir insandır.

O halde Sokrat ölümlüdür.

Bu kıyasta varılan sonuç doğrudur. Fakat, burada kullanılan ve hepimizin bildiğimizden emin olduğumuz bu akıl yürütme yolu, göründüğü kadar kolay ve tehlikesiz değildir. Kıyas, mükemmel bir akıl yürütme yoludur, ancak kuralları bilinmediği zaman kolayca yanlışlığa safsataya (mugalâta, sophisme) düşülebilir. Bu tip kıyaslar, akla uygun görünürler, fakat aslında doğru değildirler ve bizi tuhaflığa, abese, saçmalığa (absurde) götürürler:

Şu örneği inceleyelim:

Her nadir bulunan pahalıdır.

Ucuz bir at nadirdir.

O halde ucuz bir at pahalıdır.

Buradaki saçmalığı çarşı, pazar tecrübemiz olduğundan hemen kolayca kavrıyoruz. Ancak her zaman bu kadar şanslı değiliz:

Bütün kediler ölümlüdür.

Esasen Sokrat ölümlüdür.

O halde Sokrat kedidir.

Bu örnek için fikriniz nedir? Bu kıyas doğru mu yanlış mı? Hemen söyleyelim: Bu kıyas, bir şarta bağlı olarak, hem doğrudur, hem yanlıştır. Bu önermelerde, adı “Sokrat” olan bir kediden bahsetmiyorsanız, meşhur filozoftan bahsediyorsanız kıyasınız yanlıştır. Bu kıyasın yanlış olmasının sebebi birinci önermedir. Ölümlü olanlar sadece kediler değildir, insanlar da ölümlüdür. Diğer taraftan bu önermelerde adı Sokrat olan bir kediden bahsediyorsanız, en azından sonuç doğrudur.

Şimdilik şu kadarını söyleyelim: Kıyasın çok basit olan temel kurallarını bilmeden yaptığımız her kıyas, tuhaflığa ve abesliğe adaydır!

ÖNERME NEDİR?

Önerme: Önerme (proposition) kabul edilebilen (affirmée) yahut reddedilebilen (niée) bir iddiadır (assertion). Her önerme bir cümledir, ama her cümle bir önerme değildir. Sadece haber (déclarative) cümleleri önermedir. Şu cümleler önerme değildir: a) Soru (interrogative) cümleleri: “Kim geldi?”. b) Emir cümleleri: “ Kapıyı aç!” c) İstek cümleleri (volitives): “Gelmek isterim.” Bir önermenin üç parçası vardır: Konu (sujet),  sıfat (prédicat), bağ (copule). “Dünya yuvarlak-tır.” önermesinde “Dünya” konu, “yuvarlak”  sıfat, “-tır” bağ adını alır. Sıfat olan kelime “iddia”yı temsil eder.

Nicelik (Quantite): “Politikacılar yalancıdır.” Açık (precision) olmayan bir önermedir. “Bütün politikacılar yalancıdır.” mı demek istenmiştir, yahut “Bazı politikacılar yalancıdır.” mı demek istenmiştir? Bunun açıklığa kavuşturulması gerekirdi. Bütün ve bazı sözleri önermenin nicelik (quantitatif) karakterini belirtir. Bütünü ifade eden önermeler, tümeldir (universelles). Parçayı ifade eden önermeler tikeldir (particulieres). Tek bir bireyi ifade ediyorsa tekildir.

Nitelik (Qualité): Bir önerme, bir şeyi ya tasdik ya inkâr eder. O halde nitelik yönünden önermeler iki tipe ayrılır: a) Tasdik (affirmative) önermeleri: “Taş ağırdır.”, b) inkâr (négative) önermeleri: “ Taş canlı değildir.”

Nicelik ve nitelik bakımından önermeler dört çeşit olabilir:

1)     Tümel olumlu önermeler ( işareti:  A:    Asserti) : “Her A, B’dir.”

2)     Tümel olumsuz önermeler (işareti :E:    NEgat): “Hiçbir A, B değildir.”

3)     Tikel olumlu önermeler ( işareti:    İ :     Aff İrmo): “Bazı A’lar B’dir.”

4)     Tikel olumsuz önermeler  (işareti:   O:    NegO) : “Bazı A’lar, B değildir.

1. ve 2. önermeler  karşıt (mukabil) önermelerdir (contraires).

1. ve 4. önermeler çelişik önermelerdir (contradictoires) .

3. ve 4. önermeler altık önermelerdir (subalternes yahut sous-contraires).

Bir Kelime Neyi Gösterir yahut İfade Eder?, Rıza Filizok

Okumak için TIKLAYINIZ

Okumak için TIKLAYINIZ

T A N I M  ve  A N L A M

Okumak için TIKLAYIN

Okumak için TIKLAYINIZ.

“Sözünüz çelişkili…” diyen çok bilmişlere, çelişkinin şartlarını sorunuz, çok eğleneceksiniz…………………………..

Okumak için TIKLAYINIZ

HÜKÜM NEDİR?

Okumak için tıklayınız.

T A N I M  ve  A N L A M

Okumak için tıklayın

YOLLARI:

D Ü Ş Ü N C E Y İ    U Y A N D I R M A K

Okumak için tıklayın

BİLMEMEKTEN DE KÖTÜSÜ VARDIR:

BİLMEDİĞİMİZİ BİLMEMEK

Okumak için Tıklayın

H E R K E S İ N    Z E K A  T İ P İ  F A R K L I D I R ,
bu da farklı öğretim gerektirir.

Okumak için Tıklayın

HATİPLER BİZİ NASIL ALDATIYORLAR?

Okumak için tıklayın

11 ALTIN KURAL

Okumak için Tıklayın

TENKİT DÜŞÜNCESİNİ GELİŞTİRME YOLLARI

Okumak için tıklayın

Okumak için tıklayın

“Sözünüz çelişkili…”  diyen çok bilmişlere, çelişkinin şartlarını sorunuz, çok eğleneceksiniz……………………………

Okumak için tıklayın

Okumak için tıklayın

İ L K   A D I M L A R I : HÜKÜM NEDİR?

Okumak için tıklayınız

HÜKÜM NEDİR?