Hoşgeldiniz: ::EGE EDEBIYAT::
  Yeni Kayıt | Giriş
Konu Başlıkları
Edebiyat
· Düşünme Sanatı
· Okuma Sanatı
· Yazma Sanatı
· Yayınlarımız
· Edebiyat Antolojisi
· Tenkit
· Şairlerimiz
· Yazarlarımız
· Bibliyografya
· Eser Tanıtma Sanatı
· Haberler/Duyurular

Konu Başlıkları
· Edebiyat/Littérature
· Belagat/Rhétorique
· Dil Bilimi/Linguistique
· Anlam Bilimi/Semantique
· Gösterge Bilimi/Semiotique
· Terim Bilimi/Terminologie
· Pragmatik/Pragmatique
· Metin Analizi
· Naratoloji

Kimler Online?
Şu an sitede, 140 ziyaretçi ve 0 üye bulunuyor.

Henüz üye değilseniz, Buraya tıklayarak ücretsiz kayıt olabilirsiniz.

Günün Yazısı
Bu gün için henüz önemli bir haber yok.

Geçmiş Yazılar
19.07.09
· METİN İNCELEMESİ ve METİNLERDE GERÇEKLERİN ALGILANIŞ, İFADE EDİLİŞ BİÇİMLERİ
17.07.09
· YABANCI MEŞHUR ROMANLAR : TÜRLERİNE GÖRE SINIFLANDIRILMASI
06.07.09
· DÜNKÜ ve BUGÜNKÜ BATI SİYASETİ ÜZERİNE BİR BELGE
04.07.09
· ROMANCININ DÜNYASI, Ord. Prof. Dr. Suut Kemal Y E T K İ N
02.07.09
· Fazıl Hüsnü DAĞLARCA: Mustafa Kemal'le Demirkazık Yıldızı
28.06.09
· TENKİT ÜZERİNE
15.06.09
· GAMSIZ'IN ÖLÜMÜ HİKÂYESİNDE METİN İÇİ ZAMAN, Rıza Filizok
01.06.09
· Ali Canip'in Sanat ve Edebiyat ile İlgili Fikirleri
· Ali Canip'in Dil ile İlgili Fikirleri
· Ali Canip'in Edebiyat ile İlgili Fikirleri
27.05.09
· BELAGAT TERİMLERİ SÖZLÜĞÜ, Rıza FİLİZOK, Safiye AKDENİZ
25.05.09
· 1920-1960 ARASI TÜRK ROMANCILIĞI
19.05.09
· HİKAYE ve ROMANLARDA ANLATICI MESELESİ, Rıza FİLİZOK
10.05.09
· Edebi Eserlerde BAKIŞ AÇISI, Prof. Dr. Rıza F İ L İ Z O K
04.05.09
· SÖYLEM ve ANLATI ÜZERİNE , Rıza FİLİZOK
29.04.09
· HİKAYE ETME DÜZLEMLERİ, Prof. Dr. Rıza FİLİZOK
22.04.09
· ANDERSEN: Ayın Hikâyeleri
04.04.09
· BİLDİRİŞİM YAHUT İLETİŞİMİN TEMEL ELEMENTLERİ, Prof. Dr. Rıza FİLİZOK
01.04.09
· OKUMA SANATI ÜZERİNE, Walter Winkelman
06.03.09
· Hikaye Etme Billimi: Temel Bilgiler, Rıza FİLİZOK
01.03.09
· HİKAYE ETME BİLİMİ ( ANLATIBİLİM) : NARATOLOJİ, Prof. Dr. Rıza FİLİZOK
16.02.09
· EDEBÎ ESERLERDE ZAMAN, Prof. Dr. Rıza FİLİZOK
14.02.09
· TEMEL ANLAM ve YAN ANLAM, Rıza FİLİZOK
03.02.09
· OSMANLICA ÖĞRENMEK İSTEYENLER İÇİN KAYNAKLAR
02.02.09
· DİNLEMEYİ BİLMEK , ALAİN
01.02.09
· FİKİR YAZILARININ TEMEL NİTELİKLERİ, Prof. Dr. Rıza Filizok
24.01.09
· İ S T İ K L A L M A R Ş I M I Z
· TÜRK EDEBİYATINDA ELEŞTİRİ, İzzet ŞEREF
· SERVET-İ FÜNÛN EDEBİYATI ve Cenâb Şehabettin
18.01.09
· Bir öğrencimizin Sorusuna Cevap:
· TÜRK EDEBİYATINA UMUMİ BİR BAKIŞ, Fuad KÖPRÜLÜ
· TİRYAKİ SÖZLERİ, CENAB ŞEHABEDDİN
17.01.09
· ŞİİR DEMETİ
07.01.09
· Recaizade Mahmut Ekrem, Hayatı, Eserleri, Fikirleri
03.01.09
· DİLİN TOPLUMSAL GÖREVİ, Ali A K
02.01.09
· KLASİSİZM, A l i A K
26.12.08
· TÜRK EDEBİYATINDA NEV-YUNÂNÎLİK, Prof. Dr. Şevket TOKER
25.12.08
· K L A S İ S İ Z M , A n d r e G İ D E
· PASCAL : DÜŞÜNCELER
23.12.08
· MANTIK BİLİMİ, DİL BİLİMİ ve ANLAM BİLİMDE CÜMLE, Rıza FİLİZOK
22.12.08
· OKUMA PARÇALARI: GÜZEL NESİR ÖRNEKLERİ
21.12.08
· OKUMAYA DAİR, BACON, Haz.: Nursel ÜKÜNÇ
11.12.08
· ANLAM DEĞİŞMELERİ ve EDEBİ SANATLAR, Rıza FİLİZOK
10.12.08
· ANLAM OLGULARININ SINIFLANDIRILMASI, Prof. Dr. Rıza Filizok
08.12.08
· FİKİR YAZILARI: İSPATLAMA METİNLERİ NASIL YAZILIR? Prof. Dr. Rıza FİLİZOK
06.12.08
· DİL ve VATANSEVERLİK, EMİLE FAGUET, Terc.: A l i A K
28.11.08
· ÖMER SEYFETTİN'in GİZLİ MABET Hikâyesinde ANLATI ZAMANI
27.11.08
· AHMET HAMDİ TANPINAR: XIX. ASIR TÜRK EDEBİYATI TARİHİ'nin GİRİŞ BÖLÜMÜ'nün ÖZETİ
25.11.08
· DENEME TÜRÜ, Duygu CENGİZ
· ÇOCUK EDEBİYATI

BİLGİSAYAR ÇAĞINDA DİL, BAHAR DERVİŞCEMALOĞLU
Tarih: 04.07.2005 Saat: 22:30 Gönderen: egeedebiyat
Dil Bilimi

           BİLGİSAYAR ÇAĞINDA DİL            



Çeviren: Bahar Dervişcemaloğlu   

 

BİLGİSAYAR ÇAĞINDA DİL[1]

 

“Bilgisayarların, sadece endüstriyel toplumun diğer ürünleri gibi bir ürün olmadığını kabul etmeliyiz. Bilgisayarlar, insanların fiziksel ve duyusal (sensory) kapasitelerini arttıran otomobiller, kameralar ya da telefonlar gibi değildir. Bilgisayarlar, bilgi işletim sistemleridir. Bilgisayarlar sembolleri kullanır ve bu açıdan temel özelliği “düşünmek” olan insanlara benzer. Bilgisayarlarda bizimkinden farklı, yeni bir tür zeka vardır ve bu zeka bazı açılardan bizimkinden daha güçlü, bazı açılardan da daha sınırlıdır….. Bilgisayar devrimini yakalamak, kendimize mal etmek ve bütün insanlığın iyiliği için kullanıma sunmak, bizim neslimiz açısından bir şanstır.”

Heinz R. Pagels, “Introduction”, Annals of the New York Academy of Sciences, 1984.

 

“İleri düzeyde bir bilgi işletim sistemi, Japonca, İngilizce ve diğer doğal dilleri de işleyebilmelidir. Bu, yapay zekanın (artificial intelligence) temel meselelerinden biridir ve aynı zamanda bir dilbilim alanıdır: Kuramsal dilbilim ve bilgisayarlar arasında derin bağlantılar vardır.”

Kazuhiro Fuchi, “Fifth Generation Computers: Some Theoretical Issues”, Annals of the New York Academy of Sciences, Vol.426,1984

 

Tarih boyunca sadece insanoğlu dili işleyip geliştirme yeteneğine sahip olmuştur. Bugün dili işleyip geliştirmek bilgisayarlar için de olağan bir durumdur. Bilgisayarlı Dilbilim (Computational Linguistics), dilbilimin ve insan dilinin bilgisayarda işlenmesiyle (processing) uğraşan bilgisayar biliminin bir alt dalıdır. Bilgisayarlı dilbilim, bir dilden diğer bir dile otomatik çeviri, yazılı metinlerin ve sözlü söylemin (spoken discourse) analizi, dilin bilgisayarlar ve insanlar arasında iletişim kurmak için kullanılması, dilbilim kuramlarının bilgisayara uyarlanması ve yapay zekada insan dilinin rolü gibi konularla ilgilenir.

 

Otomatik Çeviri

Bilgisayarların doğal dilin işlenmesinde (processing) kullanılması ilk defa 1940’larda “otomatik çeviri” girişimiyle başladı. İkinci Dünya Savaşı sırasında Amerikalı bilim adamları, bilgisayar yardımı olmaksızın, Japonların askerî haberleşme kodlarını deşifre ettiler ve çetin dil problemleriyle baş etme konusundaki hünerlerini kanıtladılar. Bir dilden başka bir dile çeviri yaparken deşifre etme tekniklerini kullanma fikri, bilgisayarlı dilbilim alanında öncü sayılan Warren Weaver tarafından Norbert Wiener’e yazılan bir mektupta ifade edilmiştir: “Herhangi bir Rusça makaleye göz attığım zaman şöyle düşünüyorum: 'Bu gerçekten İngilizce yazılmış ancak bazı tuhaf sembollerle kodlanmış. Ben şimdi bu kodları çözmeye koyulacağım.’”

Otomatik çeviride amaç, bilgisayarı “kaynak dil”de (source language) yazılmış bir metinle beslemek (feed) ve bu metnin “hedef dil”deki (target language) anlamına denk olan, dilbilgisi kurallarına uygun bir metin elde etmektir. Otomatik çevirinin ilk zamanlarında, bir bilgisayarın belleğine kaynak dilin sözlüğünü ve buna karşılık gelen morfemlerin ve kelimelerin yer aldığı hedef dilin sözlüğünü girerek bu işin başarılamayacağına inanılıyordu. Nitekim bu çeviri programı, girişi yapılan cümlelerin morfemlerinin hedef dildekilerle eşleştirilmesi şeklindeydi ve pek başarılı olamamıştı.

Çeviri, kelime değiş-tokuşundan ibaret değildir. Çoğunlukla kelimenin hedef dilde tam bir karşılığı yoktur; ayrıca tıpkı özne-yüklem-nesne kuruluşuna sahip İngilizceden, özne-nesne-yüklem kuruluşuna sahip Japoncaya çeviri yaparken olduğu gibi kelimelerin dizilişi de farklı olabilir. Bununla birlikte deyim, istiare, jargon vb.nin çevrilmesinde de zorluklar vardır.

Bütün bu sorunlarla uğraşmak “insan çevirmenler”in işidir çünkü onlar her iki dilin gramerini de bilirler ve konu hakkındaki genel bilgilerden faydalanırlar.  Otomatik çeviride çoğunlukla sözlüksel (lexical) ve sözdizimsel (syntactic) belirsizlikler, iki dil arasındaki yapısal farklılıklar, biçimbilimsel (morphological) zorluklar ve diğer dilsel farklılıklardan kaynaklanan sorunlarla karşılaşılır. Aslında insanların yaptığı çevirilerde bile iyi bir netice elde etmek zordur. Mesela İngilizce konuşulmayan ülkelerde, turistlere yardım etmek için yapılan çevirilerde komik ve saçma şeyler ortaya çıkabilmektedir (Bulgaristan’daki bir lokantada görülen “nervous meatballs” (asabî köfteler) çevirisi gibi).

Otomatik çeviride kelime seçimi önemsiz bir sorundur. Sözdizimsel (syntactic) sorunlar daha önemlidir ve çözülmesi zordur.

Geçen kırk yıl boyunca, sözdiziminin sahip olduğu önemin anlaşılması ve dilsel kuralların uygulanması sayesinde bilgisayarların İngilizce ve Rusça gibi üzerinde çokça çalışılmış diller arasında “basit” metinleri dilbilgisi kurallarına uygun ve eksiksiz olarak çevirmesi mümkün olmuştur. Daha karmaşık metinlerin çevirisinde ise, eğer çevirinin dilbilgisel ve anlambilimsel açıdan doğru ve güvenilir olması isteniyorsa, insan müdahalesine ihtiyaç duyulur. Bilgisayarlar tarafından yapılan çeviri zamanla daha verimli hale gelebilir ancak bir gezginin “taşınabilir çeviri makinası”nı gittiği yerdeki birinin ağzına tutup da kendi dilinde bir çeviri alacağı günler çok uzak görünmektedir.

 

Metnin İşlenmesi (Text Processing)

Bilgisayarlar, dilin istatistiksel analizi için de kullanılabilir: Mesela bir bilgisayar, seslerin dağılımı, kelimelerin dizilişi, kelimelerin ve morfemlerin kullanım sıklığı vb. gibi dil özelliklerini açığa çıkarmak için programlanabilir.

Bu tür analizler, mevcut olan metinlere de ( mesela Shakespeare’deki ya da İncil’deki kelimelere) uygulanabilir. Ayrıca yazılı ya da sözlü kaynaklardan toplanmış sözcelerden (utterance) oluşan bir “corpus” da oluşturulabilir. Nitekim böyle bir “corpus”, Brown Üniversitesi tarafından oluşturulmuştur ve içerisinde Amerikan İngilizcesiyle yazılmış on beş kaynaktan derlenen (bunların içinde günlük gazeteler, dergiler ve edebi eserlerden parçalar da vardır) bir milyondan fazla kelime vardır. Bu “corpus”, bilgisayarda kullanılabildiği için birçok araştırmacı bundan faydalanabilmektedir.

Bir bilgisayar, edebi bir metinde geçen her kelimenin kullanım sıklığı, geçtiği satır ve sayfa numarasını veren bir “dizin” (concordance) oluşturmak için de kullanılabilir. Bu tür analizler, eskiden büyük zahmetlerle ve sadece belirli metinler (mesela İncil) için yapılıyordu. Ancak günümüzde böyle bir dizin, bilgisayara girişi yapılan herhangi bir metin için kısa sürede oluşturulabilir.

Şiir ve düzyazıyla ilgili olan asonans, aliterasyon, vezin ve ritm gibi konular, edebiyat araştırmacıları tarafından her zaman incelenmiştir. Bugün ise, bu tür zahmetli analizleri bilgisayarlar yapabilmektedir ve böylece insanlara yeni fikirler üretmek için daha fazla zaman kalmaktadır.

 

Konuşan ve İşiten Bilgisayarlar

İdeal bir bilgisayar çok dillidir (multilingual) yani FORTRAN gibi bir bilgisayar dilini ve İngilizce gibi bir insan dilini “konuşmalı”dır.  Bilgisayarlarla, tıpkı diğer insanlarla olduğu gibi iletişim kurabilseydik, bu birçok açıdan faydalı olurdu ancak filmlerde ve televizyonlarda betimlendiği gibi konuşma ve anlama yeteneğine sahip bilgisayarlar henüz mevcut değildir.

Günümüzdeki bilgisayarlar sözlü dili anlama ve söz üretme kabiliyeti açısından oldukça sınırlıdır ve bilgisayarları bunu gerçekleştirecek şekilde programlamak bilgisayarlı dilbilimin ulaşılması en zor hedeflerinden biridir. Bir bilgisayar, uygun bir şekilde programlandığında, oldukça sınırlı bir bağlam içerisinde (basit bir sentaks ve sınırlı bir semantik alan içerisinde) 100’le 1000 arasında değişen bir kelime dağarcığından oluşan dil parçalarını (fragment) “anlayabilir”. (Bu kelime dağarcığı yazılı dilde daha fazla sayıda olabilir) Bilgisayarlar insan sesini oldukça iyi taklit eden sentetik konuşmalar da üretebilirler ancak bunun için bilgisayarları bu yönde programlamak ve ne yapacaklarını söylemek gerekir.

Nasıl ki insanların söz üretmesi ve anlaması (aynı zihinsel grameri esas aldıkları halde)  içinde bulundukları psikolojik mekanizmalara göre değişiyorsa, bilgisayarların söz üretmesi ve anlaması da tamamen farklı programların kullanılmasını gerektirir.

Bilgisayarın anlaması; sözün tanınması, seslerin ve kelimelerin algılanması, sözün anlaşılması ve tanınan kelimelerin yorumlanmasını içerir.

Bilgisayarın söz üretmesi ise, dilin oluşturulmasını -ne söyleyeceğine karar verme- ve seslerin fiilen yaratılması yani söz bireşimini (synthesis) içerir. Çeşitli araştırma grupları, bilgisayarın sözü anlamasına ve üretmesine farklı amaçlarla yaklaşarak, konunun belirli kısımlara odaklanmaktadır.

 

Bilgisayarda Uygulanan Gramer Modelleri

Bilgisayarlar tarafından kelime ve cümleleri incelemek için kullanılan gramerler, dilbilimcilerin insan dilleri için ortaya koyduğu gramer modellerine pek benzemez. Bilgisayarlar insanlardan farklıdır. Bilgisayarlar, benzer amaçlara farklı şekillerde ulaşırlar. Nasıl ki uçaklar kuşların birebir kopyası değilse, bilgisayarların kullandığı gramerler de her ayrıntıda insanların kullandığına birebir uymaz.

Bilgisayarlar çoğunlukla fiziksel ve biyolojik sistemlere model oluşturacak şekilde kullanılır ve böylece araştırmacıların bu sistemleri daha güvenli ve bazen de daha ekonomik şekilde araştırabilmesi mümkün olur. Mesela bir uçağın simülatörü yapılabilir ve test pilotu sanki gerçek bir uçuştaymış gibi bilgilendirilebilir.

Bilgisayarlar, gramer modeli oluşturmak için de programlanabilir. Eksiksiz bir gramer, dildeki bütün cümleleri üretebilmelidir. Gramer kurallarına uygun bir cümle kuramamak, bir “kusur” (bug) olarak değerlendirilir çünkü insan zihni mümkün olan bütün gramatikal cümleleri üretme kapasitesine sahiptir.

1960 yılında bir bilgisayar bilimcisi olan Joyce Friedman tarafından bilgisayarlı bir gramer modeli geliştirildi. Amaç U.C.L.A.’daki sözdizimcilerin hazırladığı “İngilizcenin üretici (generative) grameri”ni test etmekti. Günümüzde bilgisayarlı dilbilimle uğraşanlar, bir dildeki cümleleri üretmek ve insanların bunları tahlil ediş şeklinin bir benzerini (simulator) yapmak için bilgisayar programları geliştirmektedir. Ed Stabler, Robert Berwick, Amy Weinberg ve Mark Johnson gibi araştırmacılar tarafından geliştirilen bilgisayar modelleri göstermektedir ki, prensipte, dönüşümsel (transformative) bir gramer kullanmak mümkündür ancak insan dilinin bu şekilde işleyip işlemediği de hala tartışma konusudur.

 

 

 



[1] Bu yazı, Victoria Fromkin ve Robert Rodman’ın “An Introduction to Language” isimli kitabından kısaltılarak çevrilmiştir. Bkz. Fromkin, Victoria ve Rodman, Robert, An Introduction to Language, Harcourt Brace Jonanovich College Publishers, New York, 1993, ss. 470-492.


 
Giriş
Üye Adı

Şifre

Hala hesabınız yok mu? Hemen açabilirsiniz. Kayıtlı bir kullanıcı olarak tema yönetici, yorum ayarları ve isminizle yorum gönderme gibi avantajlara sahip olacaksınız.

İlgili Bağlantılar
· Daha fazla Dil Bilimi
· Haber gönderen egeedebiyat


En çok okunan haber: Dil Bilimi:
XX. YÜZYILIN BAŞLICA DİL BİLİMİ AKIMLARI VE F. SAUSSURE


Haber Puanlama
Ortalama Puan: 2.8
Toplam Oy: 5


Lütfen bu haberi puanlamak için bir saniyenizi ayırın:

Mükemmel
Çok İyi
İyi
İdare Eder
Kötü


Seçenekler

 Yazdırılabilir Sayfa Yazdırılabilir Sayfa

 Bu Haberi Arkadaşına Gönder Bu Haberi Arkadaşına Gönder


İlgili Konular

Dil Bilimi

Tüm hakları saklıdır.